CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

viernes, 2 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (IV)



Y resulta posible que hiciera saltarme las tripas1.
Al asunto volvamos, burlas trocando en verdades.
Todo lo que ves, en razón y derecho pasamos,
Pues es de justicia dar freno a los soberbios hispanos;             40
Locos somos en verdad, fanfarrones, malignos.
Unos, chismosos, de la oreja del Rey van colgados:
Fulano culpa a muchos, y a muchos exculpa el mismo,
Y mientras se escusa, a Zutano acusa y acusa a Mengano;
Y a su vez Zutano se escusa, y culpa a Mengano,                     45
Todos echando mil deshonrras contra la fama
Ajena, y, ufanos, en nuestros hechos contar sus mentiras2,
(¡Oh, ojalá hechos de cierto!) y romper ya del César la testa
A mil capitanes contemplarás, a soldados por miles,
Que no tienen camisas, ni tienen calzas3 encima,                     50
Ni la agujeta puede el jubón4 atar con sus cabos.









_____________________
1 Cf. glosario s.v. ‘budellae’.
2 Cf. glosario s.v. ‘busia’.
3 Cf. glosario s.v. ‘calça’.
4 Cf. glosario s.v. ‘agujeta’ y ‘jubon’.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (IV)



Et fortasse nostras faceret saltare budellas.
Ad rem boluamus, burlas trocando pro veris.
Omnia que cernis merito jureque passamus,
Hispanis quoniam fas est dare frena superbis;                         40
Nanque sumus lochi, phanpharrones atque maligni.
Susurrones alij pendent a Regis oreja:
Hic culpat multos, multos exculpat et idem,
Et dum se excusat, istum incusat et illum;
Inque vicem iste se excusat, culpat et illum,                            45
Alter in alterius jactantes mille desonrras
Famam, et in nostris factis contare busias,
(O vtinam et factis!) Caesaris iam rumpere testam
Mille capitaneos, soldatos mille videbis,
Qui non camiseas, non calças insuper habent,                         50
Nec agujeta potest cabis attare jubonem.







________________________________________________________________________
37 FOL. Libellus de laudibus Merlini T p. 18 - Baldus T XIII 57 danda sit, haec faceret quandoque #cagare budellas# id. Baldus P III 88 illum poltronem faciam #cagare budellas# id. Egl. P I 18 forsan sufficiens essem #cauare budellas# id. Zan. T 1183 forsan sufficiens essem #strepare budellas# ib. 25 sancta facit saltare foras Agnesa lusertas 40 OV. met. 9, 385 et quoniam mihi fas ad uos incumbere non est ib. 6, 231 frena dabat 42 VERG. Aen. 4, 79 exposcit pendetque iterum narrantis ab ore || ib. 7, 166 #regis ad auris# 43 HOR. sat. 1, 2, 11 respondet. laudatur ab his, culpatur ab illis 44 OV. epist. 2, 77 quod solum excusat, solum miraris #in illo# 45 OV. met. 9, 524-525 culpatque probatque / #inque uicem# 43-45 FOL. Baldus P III 230-233 hic procurator uillanum scortegat illum, / alter eum tutat propter quistare galinas / hic facit accusam, prestum citat ille nodarus id. Baldus T III 268-270 hic procurator uillanum scortegat illum / alter ut acquistet gallinas tutat eundem, / is facit accusam, citat ille, prehenditur iste 46 OV. epist. 3, 11 #alter in alterius iactantes# 47 FOL. Baldus P III 194 uultis ego uideam si uera ista est #bosia#? (in marg. nulla bosia uera est, teste Plutarco) id. Baldus T III 227 uultis ego uideam si uera est ista #busia#? (in marg. "busia" et "bosia", sicut "forca" et "furca", haec autoritas poetis conceditur ad maiorem carminum decorem) ib. P IV 208 in solo flatu dicent tibi mille #bosias# ib. T IV 365 in statu solo dicunt tibi mille #bosias# ib. T VI 202 iurabit coram populo #fecisse bosias# ib. T VI 229 quot Merlinus ego cantando fingo #bosias# id. Zan. T 457 (si tibi porto benum, noli mihi dire #bosias#)? id. Epist. T I 51 nempe tuas poterit cunctas numerare #bosias# ib. T I 61 in solo flatu dicis sex mille #bosias# 48 FOL. Egl. P I 5 ; ib. II 25 ; ib. II 29; id. Zan. T 1173; id. Baldus T II 149 ; ib. XX 363 #rumpere testam#
_____________________________________________________________________________________________
37 fortasse PazLópez : fortare M2 : forte M1 || faceret M2Paz : facient M1 38 boluamus M2M1 : volvamus Paz : boluamos López 39 merito jureq M2 : merito jureque Paz : iure meritoq M1 40 quoniam M1Gil : qm M2 : quum López : qum Paz || fas est M2Paz : durum est M1 41 Namque M2Paz : Nanq M1 || lochi M2Paz : logui M1 || phanpharrones M2Paz : fanfarrones M1 : phampharrones López 42 susurrones M2Paz : susorrones M1 || alij M2M1 : alii Paz 43 exculpat M2Paz : desculpat M1 44 om. M1 || Inq M2 : Inque Paz 47 et om. López 48 et factis M2Paz : et fas sit M1 || Cęsaris M2M1 : Caesaris Paz 49 capitaneos M2Paz : capitanos M1 50 camiseas M2Paz : camisas M1 || calças M1PazGil : calcas M2 51 potest cabis attare M2Paz : possunt calçis atacare M1 || attare : atare López || jubonem : jobonem Torres


viernes, 23 de febrero de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (III)


 Ser presidente espera, reniega otro en claro deseo,
Éste sin gualdrapas y aquél sobre ancas ajenas1.
Sorpréndete ver a ninguno contento y ninguno pagado,
Máxime los magnates del reino, y sus grandes señores2.            25
Estos cambios te dan un gran dolor de cabeza.
¡Oh mamarrón, mamarrón3! tú tienes leche en los morros,
No gustas Musa sino teta, y siendo infantico
Parlas como el hermano que de mamar terminaba,
Y apenas las mantillas y fajas, que apenas las pailas4                    30
Y los pañalitos ha quitado de tiernas ancas,
Y las palabras "taita, mamá" dice con pucheritos.
Aunque en las nuestras con frecuencia aparece el Diablazo,
Y considerando que dicen que Príapo hay Matihuelo5,
Si a éste le digo mamolo, no digas, te ruego, lo mismo,             35
Pues a fuerza de palos reventarían mis brazos,










________________________________
1 Cf. glosario s.v. ‘anca’.
2 Sobre la actitud de la alta burguesía y la nobleza en y tras la guerra de las Comunidades véase aquí y aquí.
3 Cf. glosario s.v. ‘mamarron’.
4 Cf. glosario s.v. ‘padella’.

5 Cuando Juan Gil en sus “Interpretaciones latinas...”, p. 196 comentaba el v. 34 de M2 editado por López de Toro (“Vtque Matihuelas dicunt habere Priapum”) señalaba que “es forzoso retocar el nombre en Matihuelus, esto es, ‘Matihuelo’, una especie de Príapo hispano del Siglo de Oro”. En nota a un fragmento de la Visión deleitable publicada en P. ALZIEU-R. JAMES-Y. LISSORGNES, Poesías eróticas del Siglo de Oro, Tolouse 1975, p. 277 se trata del término: “El Diccionario de Autoridades registra la palabra matigüelo (dim. de Mateo, Matías), citando un texto de 1598: “Pronosticándole que habia de vecer a Syria con la facilidad que suele el toro echar a rodar el martigüelo (sic) de paja” (Fr. Cristóbal de Fonseca, Tratado del amor de Dios). Desde luego el virtuoso padre Fonseca no daría a esa palabra el mismo sentido que el autor de la Visión deleitable; para él, como para Aut., Matihuelo era “lo mismo que el dominguillo”, es decir, “un pelele en figura de soldado y lleno de paja, que solían poner en la plaza para que el toro se cebara en él”. Es de suponer que Matihuelo no tendría siempre la apariencia de un soldado y que, alguna vez, la falta de habilidad o la bellaquería del artesano le daría aspecto de tronco más bien que de ser humano, lo cual provocaría las pullas y los chistes que contribuyeron a darle la significación particular que tiene en nuestra poesía”.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (III)


 Presidentem sperat, renegat propensius alter;
Hic sine gualdrapis, atque ille in anquis agenis.
Miraris contentum nullum nullumque pagatum,
Maxime magnates regni grandesque señores.                  25
Haec diuersa tuam disturbant valde cabeçam.
O mamarron, mamarron! lac tibi becibus inest,
Non Musam sed tetam sapis, et paruulus infans
Parlas vt hermanus qui vix mamare reliquit,
Qui vix mantillas, vix faxas, vixque padellas,                   30
Vixque pañaletos teneris mutauit ab anquis,
Et taitam mamam blesis dat verba labellis.
Quanuis in nostris Diablazus sepe parescit,
Vtque Matihuelum dicunt habere Priapum,
Quod dicam hunc mamolum, nil dicas, deprecor, ipse,     35
Namque mea multis creparent brachia pallis,







______________________________________________________________________
25 FOL. Baldus T II 54 #maxime# || ib. VI 120 non tamen hi nostri Magnates atque #Signores# 26 FOL. Baldus T VI 442 barborum quoniam #disturbant# oua budellas SIL. 17, 24 ac totum Oceani turbat caput 27 FOL. Baldus P II 314-T II 505 #o macaron, macaron,# quae te matezza piauit! || id. T V 80 nec penses quod tunc in beccum rideat illi id. Zan. T 1197 elatam portat cristam beccumque leuatum OV. am. 3, 10, 22 exiguus tenero lac bibit ore puer id. met. 13, 829 lac mihi semper adest niueum 28 ANDR. poec. 3, 106, 5-6 nec sapiunt morsos ungis nec praepetis undas / siue puer fecit carmina siue senex HOR. ars 456 qui sapiunt, agitant pueri, incautique sequuntur || FOL. Baldus P IV 89 ; ib. T XIV 50 ; id. Epist. T II 41 #paruulus infans# 29 OV. trist. 4, 10, 17 frater ad eloquium uiridi tendebat ab aeuo 30 FOL. Baldus P IV 298- Apologetica Merlini T p. 20 nostrae someiant fomnae tot nempe #padellas# id. Baldus T IV 221 si nostras guardo fomnas tot guardo #padellas# 32 VALER. 7, 435 #dat uerba# || MART. 5, 34, 8 et nomen blaeso garriat ore meum ib. 10, 65, 10 os blaesum tibi debilisque lingua est FOL. Mosch. T Pr. 23-24 materno defert infans de uentre poësim, / uagit, et innatos balbula lingua sonos 32-33 MART. 4, 31, 1 quod cupis #in nostris# dicique legique #libellis# 34 MART. 14, 70, 1 si uis esse satur, nostrum potes esse #Priapum# 35 OV. Pont. 3, 4, 65-66 deprecor hoc: uatum contra sua carmina ne quis / dicta putet! pro se Musa locuta mea est || FOL. Baldus T XIX 323 ecce tibi ficcas facio, digitisque minazzo 36 OV. epist. 18, 161 saepe per adsiduos languent mea #bracchia# motus || FOL. Libellus de laudibus Merlini T p. 17 qui nimium mangiat, ne creppet, cingula mollat id. Egl. P I 100- Zan. T 1262 heu, mea panza dolet: 'slof, slof', ego creppo dauerum id. Zan. T 891 schioppo, creppo, brusor, nequo sborare fiatum id. Mosch. T III 343 schioppat creppatque dolore id. Baldus T IV 447 Cingar uix simulat crepanti pectore risum ib. XIII 25 saepe quod in terris stratus creppare uidetur ib. XV 345 nil parlare ualet, quia pro dulcedine creppat ib. XVI 403 talia dum creppat, cursu rancabat inerti || ib. II 498-499 sed metuit solitum spallis tentare tracagnum / quem semper redeundo casam sua schena prouabat.

__________________________________________________________________________

22 sperat, renegat M2Paz : spectat, regnat M1 || propensius M1M2 : perpensius Paz 23 ille in M2Paz : hic in M1 25 maxime M2Paz : maximi M1 26 cabeçam : cabezam López 27 mamarron M1Paz : mamorron M2 cf. FOL. Baldus P II 314-T II 505 || post tibi add. in M1 28 sed tetam López correxit : set testam M2 : sed testam M1Paz || et paruulus M2 : et parvulus Paz : ut paruulus M1 29 om. M1 30 qui vix M2 : qui uix M1 : quivis Paz || padellas correxi cf. FOL. Baldus P IV 298, Apologetica Merlini T p. 20 et Baldus T IV 221 : papellas M2Paz : papillas M1Gil 31 pañaletos M2M1 : pañoletos Paz : pañalitos coniecit Gil 32 taitam M2Paz : tam tam M1 : aitam Gil coniecit || blesis M2Paz : blęsis M1 || labellis M1PazGil : cabellis M2 33 quanuis M2M1 : quamvis Paz || in nostris correxi : in incontris M2M1Paz : in contris López corr. || sepe M2Paz : sępe M1 34 Vtque Matihuelum correxi : utque Matihuelus Gil corr. : Vtque Matihuelas M2Paz : Atq Matiguelum M1 35 nil dicas M2Paz : ne dicas M1 36 Namque M2Paz : Nanq M1 || creparent M2Paz : quebrarent M1 || pallis M2Paz : palis M1 : fortasse spallis cf. lexicon huius editionis s.v. 'pallus'.

viernes, 16 de febrero de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (II)


¡Que se meta la lengua en el culo el Homero latino1,
Pues en demandas2 no aparece quien te supere!
No obstante, Baldo, en estas cosas que me preguntas,
Mal podrán apañarse los nuevos agentes que tienes;              10
Empero, como pueda, a mis culatas rogando,
Y tomando barrizo grueso, y gruesa Minerva3,
Desataré los nudos, aunque cortarlos sería
Mejor, como otrora desuniera el Magno Alejandro
Yugos enmarañados de muchos ronzales4, y luego                  15
Los plantó Isabel por igual en sus propias empresas5.
No obstante, volvamos al rumbo de donde nos hemos salido:
El que la curia del Rey revuelta a tí te parece,
Y todo distinto lo ves y de diferente calaña:
Uno, te sorprendes acaso, busca pensiones,                           20
Otro obispados, otro en los asuntos ajenos









1 Virgilio.
2 En el sentido de “pregunta” (cf. glosario, s.v. ‘demanda’).
3 Cf. glosario, s.v. 'barrizo'. En Forcellini t. III, s.v. ‘Minerua’ p. 248 se lee que “pingui [CIC. De amic., 5, 19]seu crassa Minerua [HOR..Sat., 2,2,3] aliquid facere est simplicius, rudius uel indoctius”. Esta declaración programática nos advierte que el autor se va a expresar con llaneza y sin ambages.
4 Esta digresión hace referencia a “la leyenda contada por el historiador Quinto Curcio: al llegar el emperador Alejandro a Gordio, le enseñaron en un templo un yugo atado por un nudo muy intrincado, y le dijeron que el que fuese capaz de desatarlo sería señor de Asia; entonces Alejandro sacó la espada y cortó el nudo, comentando: da lo mismo (tanto monta) cortar como desatar” (cf. J. PÉREZ, “El asalto al poder. Isabel la Católica en el trono de Castilla”, Historia 16, año XIII, nº150, p. 16).

5 Según indicación de la propia cancillería el yugo con las coyundas es la divisa del rey, el manojo de flechas es la divisa de la reina (cf. J. GIL, “Los emblemas de los Reyes Católicos”, Humanismo y Pervivencia del Mundo Clásico II. 1. Homenaje al Profesor Luis Gil (1996), p. 388 n. 15). Sobre el significado político del yugo, que Fernando adoptó en su juventud, se pronuncia el mismo J. Gil: “desatar el nudo de Gordio suponía hacerse con el dominio de Asia, luego con tal empresa Fernando el Católico manifestaba su intención de rivalizar directamente con Alejandro, el conquistador de la India [...] el descubrimiento de un Nuevo Mundo vino a hacer posible por unos años el ensueño indiano del aragonés” (cf. J. GIL, o.c., p. 387). Por otra parte, el lema “tanto monta” , al que se le añaden gratuitamente las palabras “Isabel como Fernando”, nunca fue el lema de los Reyes Católicos, sino el de Fernando. Las dos palabras (“tanto monta”) no son más que el comentario al yugo y al nudo que figuran en las armas del Rey Católico, y son un recuerdo erudito de la leyenda del nudo gordiano (cf. J. PÉREZ, o.c., p. 16).

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (II)


 Se metat in culum linguam Latinus Homerus,
In demandis enim non te prestantior alter !
Attamen in cosis istis, quas, Balde, preguntas,
Soluere vix poterunt tibi modo negotiantes;                       10
Sed tamen, vt potero, nostris orando culatis
Atque barrizo groso grosaque Minerua,
Enodabo nodos, quamuis cortare fuisset
Satius, vt quondam multis impexa capistris
Magnus Alexander juga spiccauit, et inde                           15
Hisabela suis plantauit pariter armis.
Attamen ad cursum boluamus vnde digressi,
Quod confussa tibi parescit curia Regis,
Diuerseque artis diuersaque cuncta videntur:
Pensiones vnus, miraris forte, procurat,                             20
Obispatos alter, alter in rebus agenis







________________________________________________________________________
7 VERG. Aen. 12, 707 stupet ipse Latinus || HOR. epist. 2, 1, 50 Ennius, et sapiens et fortis et alter #Homerus# MART. 14, 57 quod nec Vergilius nec carmine dicit #Homerus# TIBVLL. 3, 7, 180 Valgius: aeterno proprior non alter #Homero# IVV. 6, 436-437 committit uates et comparat, inde Maronem / atque alia parte in trutina suspendit #Homerum# FOL. Mosch. T Pr. 79-80 Vergilium sensi: quod Homerus laudibus aequat, / Parnasi geminum cepit uterque iugum 8 VERG. Aen. 6, 164 quo non #praestantior alter# 9 FOL. Baldus P IV 358 sed male Zambellus cosis praticatus in illis ib. T IV 279 sed male Zambellus cosis expertus in illis || ib. P X 9 Cingar ait: “magnam cosam mihi, #Balde#, domandas ib. T XII 14 Cingar ait: “magnas o res mihi, #Balde#, richiedis ib. T XIII 463 respondet Cingar: "nimis optas, #Balde#, quid inquis? 10 STAT. Theb. 12, 10 #soluere, uix# || MART. 7, 28, 9-10 scire libet uerum? res est haec ardua! sed tu / quod tibi uis dici, Fusce, potes || OV. met. 13, 863 #tibi; modo# 11 OV. epist. 20, 219 #sed tamen ut# quaerat quis sim qualisque, uideto || id.. Pont. 1, 2, 91 #ut poterat# || FOL. Baldus P I 219- T I 281 #cascando culattas# 12 HOR. sat.. 2, 2, 3 #crassaque Minerua# FOL. Baldus P II 121 Parma facit grossas scocias #grossosque# melones id. T II 310 Parma facit grossos scocias #grossasque# melones 14 OV. fast. 2, 799 #ut quondam# 15 FOL. Baldus T XVI 232 quem dum forte trahit propter #spiccare# Lonardus ib. T IV 313 rocham cum fuso de sub galone spicauit 16 VERG. Aen. 6, 769 pariter pietate uel #armis# || FOL. Baldus T IX 269 plantarunt, ubi stant gambae brazzique tacati 17 VERG. Aen. 5, 834 ad hunc alii cursum contendere iussi || ib. 4, 80 post ubi digressi 19 OV. met. 4, 406 #diuersaeque# ib. 11, 641 diuersae tertius artis || VERG. Aen. 9, 623 #cuncta uidentem# 20 IVV. 9, 63 "improbus es cum poscis", ait. Sed pensio clamat

_________________________________________________________________________

10 negotiantes M1M2 : negociantes Paz 12 groso grosaque M2Paz : großo, grosaq M1 13 enodabo M1M2 : enodavo Paz || quamuis M2 : quamvis Paz : quanuis M1 14 satius : Statius Torres 15 spiccauit correxi cf. FOL. Baldus T XVI 232 et IV 313 : specauit M2 : despedaçauit M1 : alias "spadagauit" in marg. M1 : secauit Paz 16 Hisabella M2Paz : Isabella M1 || plantauit : platauit López 18 confussa M2Paz : confusa M1 19 diuerseque artis M2 : diverseque artis Paz : diuersęq artes M1 20 pensiones M1M2 : pensionis Paz || miraris, forte M2 : miraris forte, M1Paz 21 alter in M2Paz : alterq in M1 || agenis M1 : egenis M2Paz