CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298
Mostrando entradas con la etiqueta Macarroneas del siglo XVIII. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Macarroneas del siglo XVIII. Mostrar todas las entradas

sábado, 22 de abril de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Traducción (XIII)

 

Leed continuamente los libros de los extranjeros,

Porque piérdase aún nuestra patria por vuestra culpa,

Y, si no el moro, la conquiste el gabacho.





EL FIN CORONA LA OBRA





159. Conquistet Gallicus illam. Entiéndese que esta conquista no es material ni por las armas, sino espiritual y por libros1. Líbrenos Dios de estos corruptores, y restitúyanos la antigua forma de discurrir y disputar de todo lo disputable, pero con la debida subordinación a la doctrina inmutable de la venerable Universidad, que siempre nos dio, siempre nos da, y siempre nos dará el mayor crédito y seguro modo de vivir. Este es el objetivo final de toda sabiduría en este miserable mundo; lo demás son sueños, humo, paja, visión, bambolla y vanidad de vanidades.




____________________________________

1 Sobre el burdo tópico manejado por el escolástico cf. F. SÁNCHEZ-BLANCO, o.c., p. 18: "se ha venido repitiendo como si se tratara de algo evidente que, en España, el siglo XVIII es el 'siglo francés'. Sin embargo, esto sólo es totalmente verdad a nivel de cocineros, peluqueros, sastres y maestros de baile y ya lo es menos cuando se piensa en las artes: la música, por ejemplo. Se vive a la moda francesa pero se piensa a la inglesa. Incluso en literatura, la producción española de la época recoge influencias múltiples, procedentes de diversos países y sería inexacto hablar de una exclusiva atención a los maestros franceses. Es decir, que hay que relativizar bastante lo del 'siglo francés' y dejar esta denominación sólo para las costumbres mundanas, porque en el terreno del pensamiento -ya fuera el filosófico, ya fuera el político o el económico-, en España, como en el resto de Europa, el punto de referencia era Inglaterra y no Francia, a pesar de que esta última nación y, sobre todo, su lengua ejerza una evidente función mediadora al sustituir progresivamente el latín en la comunicación cultural. No es exagerado afirmar que, hacia mitad de siglo, la anglomanía invade también España a pesar de las tensiones que pudieran existir en el terreno de la política internacional".

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Edición crítica (XIII)

 

Extrangerôrum legitôte volúmina semper,

Vt perdâtur adhuc propter vos pátria nostra,

Et, si non Maurus, conquístet Gállicus illam.





FINIS CORONAT OPVS




159. Conquístet Gállicus illam. Intellígitur quod haec conquísta non est materiális et per arma, sed spirituális et per libros. Deus líberet nos ab istis corruptóribus, et restítuat nobis antíquam formam discurréndi et disputándi de omni disputábili, sed cum débita subordinatiône ad doctrínam immutábilem venerándae Vniversitátis, quae nobis semper dedit, semper dat ac semper dabit máximum créditum et secúrum modum vivéndi. Hoc est objéctum finále totius sapiéntiae in hoc miserábili mundo; caetera sunt sómnia, fumus, pálea, phantásma, bambólla et vánitas vanitâtum.






_________________________________________

158 OV. fast. 4, 81 Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, #nostrae#

________________________________________ 

159 explicit CCarbonero n. 159, 5 in hoc miserábili mundo deficit in C



sábado, 15 de abril de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Traducción (XII)

 

No, porque no saben distinguir siempre como nosotros,       140

Cuando el conceder o negar sería lo necesario.

La gente que con compás así disputa y sin lengua,

Entrar cierto que no merece en el gremio de los doctores.

Tras suponer esto, ¡oh vosotros que las nimiedades

Aprendïendo de los modernos, soléis extrañaros                 145

De que vosotros no recibís ni pesetas ni honores!

No seáis burros: ved de qué modo muchos

Que cursan dogmas inquebrantables y fundamentales,

Escritos en volúmenes bien gordos y encarecidos,

Beneficiosos oficios ejercen y condecorados;                     150

Y aunque os pese, tienen y tendrán para siempre

No sólo grandes rentas sino glorïa y auge1.

Pensad bien este punto, y si lo deseáis posteriormente,

Hacéos astrónomos, químicos o dad en ser botanistas2,

Experimentales físicos o agricultores,                              155

Retóricos, críticos nuevos y hasta incluso poetas;




_________________________________________________________________

1 Esta realidad era ya reflejada por Cadalso en sus Cartas marruecas, VI: "[...] no hay quien no sepa que se ha de morir de hambre como se entregue a las ciencias, exceptuando las de ergo, que son las únicas que dan de comer".

2 Cf. glosario s.u. 'botanista'.

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Edición crítica (XII)

 

Non, quia non sápiunt, uti nos, distínguere semper,       140

Quando necésse foret concédere sive negâre.

Gens quae compásso sic dísputat et sine lingua,

Nequáquam in grémium doctôrum intrâre meréscit.

Istis suppósitis, ô vos, qui, futilitâtes

Apprendéndo Modernôrum, extrañâre solêtis                145

Quòd non dant vobis nec pesétas nec honôrem,

Nolîte esse ásinos. Atténdite quómodo multi

Qui sólida et fundamentália dógmata cursant

Scripta volumínibus benè pínguibus atque onerósis

Vtília officia exércent et condecorâta,                          150

Et, quamvis vos peset, habent ac semper habêbunt

Non solùm magnas rentas sed glóriam et augem.

Hunc punctum pensâte benè et, si póstea vultis,

Vos fácite Astrónomos, Chymicos fácite aut Botanístas,

Experimentáles Physicos sive Agricoléntes,                  155

Rhetóricos Criticósque novos etiámque Pöétas;





140. Distínguere semper. Mathemátici, qui ignórant artem syllogizándi, semper negant vel concédunt, et nunquam distínguunt neque subdistínguunt; et sic argumenta eôrum non possunt durâre unam horam vel dimídiam sicut arguménta Scholástica; neque illi sápiunt implicâre subtíliter matérias, ut contrárius confundâtur, atque investigátio veritâtis in perpétuum retardêtur ad majôrem glóriam argumentántis.





__________________________

151 OV. met. 1, 558 #semper habebunt#

sábado, 8 de abril de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Traducción (XI)

 

También me provocan gran repugnancia los anticuarios,

Que leen los rótulos viejos y de Nerón los ochavos,

O manuscritos cuando hay mala letra en aquéllos

Con garrapatas, como el griego o el arabesco;               125

Y la paciencia tienen de estudiar mitologías,

Que son historias paganas y de los dioses grandes

Pecados y harto descabelladas incredulidades.

En la cuenta de aquellos que en vano mucho trabajan

Pongo a los matemáticos, pues la humanística secta,     130

En cuanto a delirios, debe contarlos entre sus filas:

No creen en Aristóteles, ni de decir son capaces

Un ergo a la perfección, pateando y con voz retumbante,

Como acostumbra nuestra escuela; mas todo tan sólo

Someten a la razón, despreciando a las autoridades;     135

Y siendo tal manera de argumentar totalmente

Fría, oscura y muda, el recurso de que se sirven

Es configurar estrambóticas formas en cierta cuantía

Como infalibles ¿pero no se replica ante aquéllas?




126. Mythologias. La y es breve; no obstante, el doctor irreprehensible la alargó por su autoridad1, contra la que los argumentos de razón nunca valen2, porque la mayor razón entre todas las razones razonables de todos los razonantes no es tan racional como la autoridad de cualquier señor doctor que haya autorizado en escritos o en clase de universidad en virtud de la extensión de su poder autorizativo ad placitum.



_____________

1 Véase aquí 6. 3. 2.

2 Lo que figura a continuación fue añadido por Iriarte en la edición de 1787.


LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Edición crítica (XI)

 

Me quoque fastídit gens Antiquária valdè,

Quae rótulos véteres legit atque Nerónis ochávos

Sive manuscríptos, quando est mala líttera in illis,

Cùm garrapátis, tamquam Graecum aut Arabéscum;      125

Et patiéntiam habent studiándi mythologîas,

Quae sunt históriae gentíles, magna deôrum

Peccâta et benè ridículas incredulitâtes.

In número illôrum qui in vano multa labórant

Pono Mathemáticos, quóniam Humanística secta,          130

In quantùm ad delíria, eos compréndere debet:

Non credunt in Aristótelem, nec dícere possunt

Vnum "ergo" in forma, pateándo et voce sonóra,

Sicut acostúmbrat Schola nostra; sed omnia solùm

A ratiône probant auctóres despreciántes;                   135

Atque esséndo in totum argumentátio talis

Frígida et obscúra et tacitúrna, recúrsus eôrum

Est áliquas extrambóticas formâre figúras,

Tamquam infallíbiles. Sed non replicâtur ad illas?




126. Mythologîas. Illud "y" breve est; tamen Doctor irreprehensíbilis allongâvit auctoritâte sua, contra quam arguménta à ratiône nunquam valent, quia máxima rátio inter omnes ratiônes ratiocinábiles ab ómnibus ratiocinántibus non est tam rationális sicut auctóritas cujuscúmque Dómini Doctôris qui auctorizáverit in scriptis vel in fácie Vniversitâtis pro plenitúdine poténtiae suae auctorizatívae ad plácitum.



___________________________________________________________________

127 LVCAN. 7, 84-85 #Magne# / #deorum# IVV. 13, 100 ut sit magna, tamen certa lenta ira #deorum est# 129 HOR. sat. 2, 6, 42 ...suorum / #in numero# || PROP. 2, 16, 45 #in uanum# || VVLG. psalm. 126, 1, 3 in uanum laborauerunt qui aedificant eam 133 TIBVLL. 3, 4, 69-70 #sonora# / ...uoce... 134 SIL. 5, 641 #omnia solus# 136 MANIL. 3, 553 idcirco nihil #in totum# sibi credere fas est 137 HOR. epist. 1, 18, 95 occupat #obscuri# speciem, taciturnus acerbi

___________________________________________________________________

126 Mythologîas CBAESalas : Mithologîas BRCarboneroTorres 138 extrambóticas : estrambóticas Salas n. 126, 2 C explicit in valent


sábado, 1 de abril de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Traducción (X)

 ¡Y tristes de nosotros si fuera tal nombrada!

¿A cuáles partes se reduce, en fin, el conjunto            110

Del saber de los humanistas tan celebrado?

Retórica y Crítica, la Gramática; dar en poesía

Las historias, y muchas novelas y muchos viajes

Leer cada día y constantemente tenerlos presentes;

Y de las Gazetas la morralla, y de los Mercurios1         115

O papelotes, que nacer vemos por la mañana,

De noche son sepultados. Pero cuando rebosa

Su charlatanal jactancia y su presuntuosa por siempre

Intratabilidad, es cuando a hablar comïenzan

Sus babélicas lenguas, aunque sean de herejes          120

O de paganos...




109. Et miseros nos. Verso espondaico, como conviene a su gravedad sentenciosa.

115. Gazetarum morralla. "Morralla", según Quintiliano, vale lo mismo que "fárrago", es decir, bazofia literaria2.

121. Vel paganorum. Este verso mutilado es como muchos que se hallan en el susodicho Virgilio; y no habrá poeta temerario que quiera acabarlo, puesto que más fácil sería robarle a Hércules su cachiporra que contrahacer un solo verso imitando el estilo inimitable de mi maestro3.



___________________________________________________

1 Recuérdese que Tomás de Iriarte fue director del Mercurio histórico y político en 1772 (véase aquí 2).

2 Véase aquí 6. 1. 7.

3 Sobre la probable influencia folenguiana véase aquí 2.


LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE: Edición crítica (X)

 Et míseros nos, si talis declararêtur!

Ad quales partes, in fine, redúcitur omnis                  110

Humanistârum sapiéntia tam celebrâta?

Rhetórica et Crítica et Grammática, versificâre,

Histórias multásque novélas atque viáges

Quotídie légere et constánter in ungue tenêre,

Et Gazetârum morrálla et Mercuriôrum,                     115

Sive papelótûm quos náscere manè vidêmus,

Nocte sepultántur. Sed quando triúmphat eôrum

Charlatanális jactántia vánaque semper

Intolerabílitas, est quando hablâre comiénzant

Multíloquas linguas, quamquam sint haereticôrum     120

Vel paganôrum...




109. Et míseros nos. Versus spondáicus, sicut cónvenit ad gravitâtem sententiôsam.

115. Gazetârum morrálla. "Morrálla" iuxta Quintiliánum idem valet quàm "fárrago", id est, bazófia litterária.

121. Vel paganôrum. Iste versus mutilâtus est tamquam multi qui sunt in praecitâto Virgílio; et non erit pöéta temerárius qui velit conclúdere eum, quóniam magis fácile foret robâre Hérculi cachipórram suam, quàm contrafácere unum versum, imitándo stylum inimitábilem Magístri mei.



________________________________________________________________

n. 115 FOLENGO, Baldus T I 300 marg. Paladinus, guererus, heros, barro idem a Quintiliano reputantur

_______________________________________________________________________________

n. 109, 1 nos om. C



sábado, 4 de marzo de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Traducción (VIII)

 

¿Para qué el derrochar1? para hacer tragédicos2 metros,     80

En los que aprenden los hombres a matarse a sí mismos,

O bien bufonadas y faramallas en las comedias,

O de enamorar las tretas, para que boda resulte.

Con coplas y jácaras, sus romances y sus sonetos

Que Barrabás los confunda, que siempre en tales poemas  85

Elogios hacen ellos tan sólo de guapetonas,

De la vida de los pastores con patrañas a miles,

O bien de las mozas, o del vino regocijante.

No, botarates, la vuestra no es una vena poética:

Vena es de locos; así pues podéis marchar a Toledo3.       90

¿Y cuando entráis a saco en las sátiras? ¡oh petulantes!

No es milagro que burla vuestra Musa maligna

De toda clase de asuntos haga y fuerte rechifla,

Cuando no nos veneráis a nosotros, doctores borlados,

Afirmando que no sabemos hablar el latino,                   95




80. Tragicalia metra. El juiciosísimo doctor hace aquí una enumeración de los diversos géneros de versificar; esto es, de la Tragedia, en la que se representan homicidios escandalosos; de la Comedia, en la que se trata de amores profanos bajo el pretexto del matrimonio; de los Poemas Heroicos, en los que se alaba a valentones como Aquiles, Bernardo del Carpio, Francisco Estéban, etc; de la Bucólica, en la que la vida infelicísima de los pastores píntase como envidiable, lo que es una mentira clásica, o (como dice mi maestro) una patraña; y finalmente, de las Odas, en las que se celebran a las mujeres o la embriaguez, según el mal ejemplo de un tal Anacreonte.

88. De mozabus. Mozabus, y no mozis, puesto que el dativo plural de moza, mozae de la primera declinación no debe confundirse con el dativo de mozus, mozi, que se declina como dominus, domini.

95. Sapimus. La -us es larga por cierta licencia poética que se llama cesura4.




___________________________________________________________

1 Calco neotestamentario cf. ap. de fuentes. El ut quid perditio haec? de Mateo es también empleado por un maestro de escuela en relación a la superfluidad de ciertas consonantes dobles en español cf. Fray Gerundio..., I, 5, p. 266.

2 Cf. glosario s.u. 'comicalis'.

3 Probable alusión a un manicomio de la localidad. Podemos recordar que Juan de Vergara dejó como heredero universal de todos sus bienes muebles y raíces al hospital de locos y dementes de la Visitación de Nuestra Señora en Toledo (cf. QUINTÍN ALDEA VAQUERO-TOMÁS MARÍN MARTÍNEZ-JOSÉ VIVES GATTEL (dirr.), Diccionario de Historia eclesiástica de España, CSIC, Madrid 1975, t. IV, s.u. 'Vergara, Juan de', p. 2741. Curiosa ironía cultural, pues, la que nos presentaría esta macarronea.

4 Véase aquí 6. 3. 2.

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Edición crítica (VIII)

 

Vt quid perdítio? ut fáciant tragicália metra, 80

In quibus appréndunt hómines mactâre sëípsos

Sive bufonátas comicáles et faramállas

Aut inamorándi tretas, ut boda resúltet.

Cùm coplis, xácaris, románcibus atque sonétis

Barábbas confúndat eos, qui semper in illis          85

Elógios fáciunt tam solùm de guapetónis,

De pastoráli uita cùm mille patráñis

Vel de mozâbus vel vino laetificánte.

Non, botaráti, non est vestra pöética vena;

Vena est locôrum: ergo potéstis adîre Tolétum.    90

Et quando in sátyras prorúmpitis, ô petulántes?

Non est miráclum quòd burlam Musa malígna

De ómnibus assúmptis fáciat fortémque rechíflam,

Cùm nos, doctores borlâtos, non venerâtis,

Dicéndo quòd non sápimus hablâre Latínum,      95




80. Tragicália metra. Judiciosíssimus Doctor facit hîc enumeratiônem variôrum génerum versificándi, vidélicet, de Tragoedia, in quae repraesentántur homicídia scandalôsa; de Comoedia, in qua tractâtur de amóribus prophánis sub praetéxtu matrimónii; de Pöemátibus heróicis, in quibus laudántur valentónes, sicut Achílles, Bernárdus del Cárpio, Franciscus Estévan, et c.; de Bucólica, in qua vita infelicíssima pastôrum depíngitur tamquam invidiábilis, quòd est mendácium clássicum vel (ut dicit Magíster meus) patraña; et fináliter de Odis, in quibus celebrántur mulíeres vel embriagátio, iuxta malum exémplum cujúsdam Anacreóntis.

88. De mozâbus. "Mozâbus" et non "mozis", quía datívus plurális ex "moza, mozae" primae declinatiônis non debet confúndi cum datívo ex "mozus, mozi", qui declinâtur per "dóminus, dómini".

95. Sápimus. Illud "-us" longum est per certam licéntiam pöéticam quae appellâtur caesûra.




_____________________________________________________

80 VVLG. Matth. 26, 8 ut quid perditio haec? 85 OV. ars 2, 259 #semper in illa#

____________________________________________________

n. 80, 3 in quibus R Salas : inquibus B Carbonero : quibus C

sábado, 25 de febrero de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Traducción (VII)

 

Y cátedras tienen de comercio, y por ello barato

No venden el paño, sino que de mala fe nos desollan.

Esto no obstante (o mores, o tempora!) al hato

De mercachifles dar renombre tienen en mente,              65

Y a los hijos de sus hijos, y a los que nazcan de aquéllos.

Estas han inventado los novatores modernos,

Creyendo que son ejemplo para nuestros mayores,

Quienes ya en lejanos tiempos materias de todo

Lo conocible apuraron; mas son peccata minuta,             70

Que nada importan: pasemos a otros desvíos peores.

¿Por qué gran aplauso tendrán ciertas Letras ahora,

Que Humanas o Bellas son llamadas? decir no sabría.

Cualquier modo que sea, yo a estos tales, los humanistas,

Siempre aborrezco con todo el corazón y alma mía          75

Más que a los otros sabihondos que arriba pasé ya en revista.

Príncipes entre tales veo campar a poetas,

Una casta infernal de escritores. Pierden el tiempo

Consonantes o asonantes buscando vocablos.




66. Et natos natorum, et qui nascentur ab illis. Este verso completo lo copió mi maestro de un poeta antiquísimo, de cuyo nombre se disputa entre los eruditos, puesto que unos lo llaman Virgilio, y otros Marón; pero a mi parecer se llamaba Aeneidos, ya que muchas de sus obras fueron rotuladas con este nombre, y Ovidio en su libro de Tristitia dijo: felix Aeneidos auctor1, donde los dos sustantivos apuestos significan que el auctor se llamaba Aeneidos.



________________________________________________________

1 "Feliz autor de la Eneida", cita auténtica de Ovidio cf. ap. de fuentes. El editor, ayuno en latines, toma un genitivo por nominativo.

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Edición crítica (VII)

 

Et cáthedras commércij habent, ideòque barátum

Non vendunt pannum, sed desollâmur iníquè.

Hoc non obstánte (ô mores, ô tempora!), turbam

Mercachiflôrum praeténdunt nobilitâre,                            65

Et natos natôrum et qui nascéntur ab illis.

Ista Novatóres inventâvere modérni,

Credéntes nostris Majóribus esse magístros,

Qui jam matérias, antíquo témpore, de omni

Scíbili apurârunt. Sed sunt peccáta minúta,                     70

Quae nihil impórtant: passémus ad áltera magna.

Cur grandem appláusum nunc certae Lítterae habêbunt

Quae Humánae aut Bellae dicúntur? Néscio quare.

Quomodocúmque sit, Humanístas hos ego tales

Semper aborrézco cùm toto corde animáque                   75

Plusquam álios scíolos quos suprà jam nominâvi.

Primos inter eos vídeo campâre Pöétas,

Castam infernálem scriptôrum. Témpora perdunt,

Consónicos sive assónicos buscándo vocáblos.




66. Et natos natôrum et qui nascéntur ab illis. Istum versum íntegrum copiâvit Magíster meus ex pöéta antiquíssimo, de cujus nómine disputâtur inter erudítos, quóniam uni appéllant eum Virgílium et alii Marónem; sed meo vidêri vocabâtur Aenéidos, quia multa opera ejus sunt rotulâta isto nómine, et quia Ovídius in libro de Tristítia dixit: "Felix Aenéidos auctor", quae duo substantíva continuáta signíficant quòd auctor nominabâtur Aenéidos.





__________________________________________________________________

64 CIC. Cat. 1, 2; id. Verr. 4, 25, 56 o tempora, o mores MART. 9, 70, 1 dixerat 'o mores! o tempora!' Tullius olim ib. 9, 70, 5 cur nunc 'o mores!', cur nunc #'o tempora'# dicis? 66 VERG. Aen. 3, 98 #et nati natorum et qui nascentur ab illis#

_________________________________________________________________

n. 66, 4 cf. OV. trist. 2, 535

sábado, 18 de febrero de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Traducción (VI)

 

Y porque saben las malvas diferenciar de los puerros,

Se creen sabios ¡oh, en verdad doctrina profunda             50

Que solamente de arrancar raíces se ocupa!

Mas algunos hay que estudian Astronomía,

Es decir, astrólogos ¡Qué gente audaz que a la tierra

Fuerzan a caminar y al sol a estarse quïeto!

Y mira que a los eclipses ya perdïeron el miedo,               55

Y a los cometas, que al tiempo que se ven en la altura

Con barba o bien con rabo, lampiños o incluso rabones1,

Estragos enormes siempre amenazan2 al orbe.

Editan tratados de Agricultura, como si fuese

Sembrar, cavar y arar un arte nuevo y abstruso,              60

Y que así los gañanes consulten las bibliotecas.




52-53. Astronomiam, hoc est Astrologi. Hay algunos modernos que pretender distinguir la Astronomía de la Astrología; pero esta distinción debe ser sofística, porque en la Universidad de Salamanca el señor doctor Diego de Torres3 era llamado indistintamente astrólogo o astrónomo, que suena igual. Así pues, llámese cómo se llame tal ciencia errónea, sirve principalmente para componer calendarios.

58. Magnos estragos. Los nuevos astrólogos pretenden liberarnos del miedo a los eclipses y a los cometas, que siempre fue un miedo muy saludable; por más que intentan probar por reglas astrológicas que debemos considerarlos sin temor ni temblor, en vano se esforzaron, puesto que en todas las historias de España se leen ejemplos innumerables de fatalidades pronosticadas por cometas y eclipses y realmente verificadas; principal y nominalmente si después de la aparición de algún cometa la campana de Belilla4 repicaba por sí misma. Por lo demás, los argumentos que objetan en contra estos incrédulos y temerarios se fundan sobre las observaciones de Telescopio; pero este Telescopio es autor condenado, como Galileo, Copérnico y parecidos astrólogos: no hay, pues, solución.


_______________

1 Cf. glosario s.u. 'rabon'.

2 Cf. glosario s.u. 'amenazare'.

3 Véase aquí 5. 2. n. 43.

4 Sobre la historia de las "prodigiosas pulsaciones" de la campana de Velilla, población cercana a Zaragoza, cf. FEIJOO, "Disertación sobre la campana de Velilla", Teatro Crítico Universal, t. III, 5ª ed., selección, prólogo y notas de Agustín Millares Carlo, Espasa-Calpe, Madrid 1975, pp. 29-64.

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Edición crítica (VI)

 

Et quia de porris sápiunt distínguere malvas,

Se credunt doctos. Verùm ô doctrína profúnda,      50

Quae solùm consístit in arrancándo raíces!

Sunt autem quidam studiántes Astronomîam,

Hoc est, Astrólogi. Quae gens temerária, terram

Qui fáciunt caminâre et solem stâre quiétum!

Et jam eclipsôrum perdêrunt ecce timôrem           55

Atque cometârum, qui quando vidéntur in alto,

Barba sive rabo, lampíñi sive rabónes,

Magnos estrágos amenázant semper in orbem.

Dant de Agricultûra tractátus, quómodo si esset

Ars nova diffícilis seminâre, cavâre et arâre,        60

Atque ita gañánes consúltent bibliothécas.




52-53. Astronomîam, hoc est, Astrólogi. Sunt áliqui Modérni qui praeténdunt distínguere Astronomîam ab Astrologîa; sed haec distínctio debet esse sophística, quia in Vniversitâte Salmanticénsi Doctor Dóminus Dídacus de Torres appellabâtur promíscuè "astrólogus" vel "astrónomus", quod idem sonat. Itaque, quomodocúmque nominêtur talis sciéntia errónea, servit principáliter ad componéndos kalendários.

58. Magnos estrágos. Novi Astrólogi praeténdunt liberâre nos à metu eclipsôrum et cometárum, qui semper fuit metus valdè salutáris; sed quamtúmvis per régulas Astrologicáles probâre inténtant quòd debêmus considerâre illos sine timôre neque tremôre, in vanum laboravêrunt, quia in ómnibus Históriis Hispánicis legúntur exémpla innumerabília de fatalitátibus per cométas et eclípses prognosticátis et reáliter verificátis; praesértim et nominátim si post apparitiônem alicújus cométae campána Belíllae pulsabâtur per semetípsam. Caeterùm arguménta quae contrà objéctant isti incréduli et temerárii, fundántur super observatiónibus Telescópii; sed hic Telescópius est auctor damnátus, sicut Galiléus et Copérnicus et símiles Astrólogi: ergo nulla est solútio.


___________________________________________________________

56 LVCR. 5, 584; id. 5, 596 #uideatur in alto# 58 LVCAN. 2, 205 #magna# premit strages

viernes, 10 de febrero de 2023

LA METRIFICATIO INVECTIVALIS CONTRA STVDIA MODERNORVM DE TOMÁS DE IRIARTE (1786): Traducción (V)

 

De tal modo que gatuperios bastan tan execrados

Para apestar de una sola vez setecientas boticas.

¿Qué es lo que saben éstos? teñir los paños y sedas,

O bien hacer platos del barro, o bien el vitrificarlos,

Lo que más propio resulta de los oficios mecánicos.       40

¡Oh Dios, se da a la luz farándula tal en volúmenes

Como si pudiera ser Facultad formalmente!

¿Qué cosa no discurren? volando imitar las palomas

En globo turgente intentan, pero los brazos, las piernas

E incluso los cascos se rompen1 al caer de las nubes.    45

Y ya han volado ¡viva la inventiva francesa!

Hay ciertos fatuos cuyo saber botanario2 les sirve

Para formar pasmarotas y una muy grande fachenda;




36. Gatuperia. Voz más significativa que "mescolanza", aunque ni una ni otra se encuentran en Calepino de Salas3.

44. Cum turgente globo. Es decir, "inflado". De estos globos volátiles véase las gazetas de Madrid, de Paris, de Londres, de Italia, de Turquía, de América y de todo el mundo; y en la Cornucopia de Nicola Perotti4 (creo que en la pag. 458) la curiosa historia de un hombre volante, que llamábase Ícaro.

48. Multamque fachendam. Dícese que en el propio Madrid ya se defienden conclusiones públicas sobre Botánica con la asistencia de notabilísimas personalidades, de donde se colige que el contagio de los estudios modernos empieza a hacer progresos y a usurpar el honor que sólo se debe a las Facultades Mayores.


__________________________________

1 Cf. glosario s.u. 'cascus'.

2 Cf. glosario s.u. 'botanarius'.

3 Véase aquí 6. 1. 7.

4 Autor y obra auténtica, publicada en 1498. Este Perotti es el que Merlín Cocayo presenta como su presunto maestro en Bolonia .