CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298
Mostrando entradas con la etiqueta La macarronea de Juan de Vergara. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta La macarronea de Juan de Vergara. Mostrar todas las entradas

viernes, 6 de abril de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA Y UN AÑADIDO ESPÚREO: Traducción (IX)



Barrílagos1 cuelgan, donde va un largo embudo2 colgando;
En cuyas alforjas una jáquima3 sólo se oculta.
Y desmontando, del Rey se encarama al palacio.                        20
Tal habla: "¡Oh, César", queriendo ser tomado por otro,
"Oh, César, apiádate finalmente de nuestras fatigas!
En corte de reyes crecí, nací en corte de reyes.
Al Católico Rey sirvió por siempre mi espada,
En Granada, en los mares, en suma, en todas las guerras.         25
Ahora me muero de hambre, infeliz, a lo ancho del mundo.
Dame un corregimiento4, si no quieres darme dineros".
Así cada cual las clementes orejas reales machaca.
¡Qué pena! así malas manos detentan los premios de justos.
Nada sorprende si no recompensa a los suyos el César,             30
Pues socorrer a todos sus siervos menos podría:
Así la vida en gemido yace quejosa entre sombras5.








________________
1 Cf. glosario s.v. ‘barrilagus’.
2 Cf. glosario s.v. ‘lorettus’.
3 Cf. glosario s.v. ‘xaquima’.
4 Cf. glosario s.v. ‘corregimentum’.
5 El verso final evoca el final de la Eneida de Virgilio (cf. aparato de fuentes), que fue también utilizado por Folengo para cerrar su red. P y el libro XX del Baldus T.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA Y UN AÑADIDO ESPÚREO: Edición crítica (IX)


 Barrilagi colgant, largo colgante loretto,
In cujus alforjis xaquima tantummodo latet.
Atque desmontando scandit palatia regis.                        20
Talibus alloquitur: "O Caesar -credatur ut alter-             (115)
O Caesar, tandem nostrum miserere laborum!
Regum in aula creui, sum regum natus in aula.
Catolico regi seruiui semper in armis,
In Granatii, in salsis, in omnibus denique guerris.            25
Nunc fame pereo toto, miserabilis, orbe.                      (120)
Da corregimentum, si non uis dare dineros".
Sic, sic quisque pias obtundit Cesaris aures.
Proh dolor, immeriti capiunt sic dona merentum!
Nil mirum si nulla suis dat munera Caesar,                     30
Quippe minus poterit cunctis succurrere seruis:            (125)
Sic uita in gemitu iacet indignata sub umbris.













____________________________________________________________________________
18 FOL. Baldus P X 237-T XIII 336 quisque fiaschettum #paruo pendente loretto# 20 OV. trist. 1,1, 69-70 forsitan expectes, an in alta #Palatia# missum / scandere te iubeam Caesareamque domum FOL. Mosch. T I 204 desmontat, scalae #scandit# otanta gradus 21 OV. met. 8, 728 #talibus adloquitur#: sunt, o fortissime, quorum SIL. 17, 284 #talibus adloquitur# regem maris: Hoc satis irae || HOR. epist. 2, 2, 87 #ut alter# || VERGARA Bald. 55 Coelum ore mirat: ‘tif taf’ sborante busias 22 VERGARA Bald. 54 #o Caesar# || VERG. Aen. 2, 143 #miserere laborum# 23 VVLG. Esth. 12, 1, 1 morabatur autem eo tempore in aula regis 24 OV. ars 2, 147 #semper in armis# VERGARA Bald. 79 regis in seruitio pugnans noctesque diesque 25 VERGARA Bald. 65 omnibus in vadis 26 LVCAN. 9, 246 clausa fides miseris, et #toto# solus in #orbe est# ib. 10, 157-158 ambitione furens #toto# quaesiuit in #orbe# / non mandante fame VVLG. 46, 13, 1-2 in toto enim orbe panis deerat / et oppresserat fames terram maxime Aegypti et Chanaan ib. Luc. 15, 17, 3 ego autem hic fame pereo VERGARA Bald. 69 nunc nunc de fame perimus FOL. Baldus T XIV 498 atque #fame# nimia pulsi petiere merendam 27 VERGARA Bald. 64 si modo non pagas 28 LVCAN. 6, 163 securasque fragor #concussit Caesaris aures# 30 MART. epigr. "6b", 3 #munera, Caesar,# 30-31 PROP. 2, 23, 3 ingenuus quisquam alterius #dat munera# #seruis# 31 VERG. georg. 1, 499-500 #seruas# / #succurrere# 32 VERG. Aen. 11, 831 #uitaque cum gemitu fugit indignata sub umbris# FOL. Baldus P XVII 460-T XX 215 #uitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras#
____________________________________________________________________________
18 loretto correxi confer FOL. Baldus P X 237-T XIII 336 : loreto M1 22 nostrum correxi metri causa : nostrorum M1 29 merentum correxi : meretum M1 32 telos legitur infra uersum.



viernes, 30 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA Y UN AÑADIDO ESPÚREO: Traducción (VIII)



            AÑADIDO ESPURIO                                                        a




Éste es un borrico, burrón, o bien un burrazo;
Mas ya que dicen que las paredes tienen orejas,
Dejo de los sobredichos Grandes las barbullerías1:
Al llano bajando, pido una sola moneda.
Ante el Rey veis a Balderidas2, greñudo villano:                             5
Arado en la mano en vez de la lanza a menudo llevaba,
A los rayos del sol avezado en matarse piojos,
A los rayos del sol ducho en enjugar la camisa.
A su casilla muerto de hambre de noche tornaba;
Allí no tenía manta, ni colchones tenía.                                         10
En el mismo plato comían3 el asno y su dueño,
Ambos la misma cama, y la paja en común con el cerdo
tenían. Al fuego ni rastro de leños había.
Al ganar éste ya su sayo y su capa primeros,
Piensa que es un rey, y camina bravón4, y más tarde                      15
Vino también a la corte matando un largo caballo,
De cuyos cuadrillos (que me muera si digo mentira5)






______________________
1 cf. glosario s.v. ‘barbulleria’.
2 Es decir, ‘hijo de Baldo’, como el lat. Priamides, ‘hijo de Príamo’, derivados con sufijo patronímico griego.
3 Cf. glosario s.v. ‘minjare’.
4 Cf. glosario s.v. ‘brauonius’.
5 Cf. glosario s.v. ‘quadrillus’ y ‘busia’.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA Y UN AÑADIDO ESPÚREO: Edición crítica (VIII)




                  ADDITVM SPVRIVM                                                 a




Hic est burricus, burronus, siue burrazus;
Sed quia parietis dicunt orejas habere,                                      (95)
Istorum dexo grandorum barbullerias:
Ad planum baxando denarum deprecor unum.
Balderidas hirsutus ad regem ecce villanus:                                 5
Aratrum in manu pro lança saepe gerebat,
Ad solis radios solitus matare piojos,                                        (100)
Ad solis radios solitus enxugare camisam.
Famelicus suam tornabat nocte casillam;
Mantam ibi nullam, nullos colchones habebat.                             10
Asinus et ille plato minjabant in uno,
Vna cama ambobus, et porco paja communis                            (105)
Certe erat. In foco nullum lignamen habebat.
Hic, quia iam primum sayum capamque ganauit,
Pensat se esse regem, pergitque brauonius, et inde                     15
Venit et in curiam longum matando caballum,
De cuius quadrillis (peream si dico busiam)











______________________________________________________________________________
4 PROP. 2, 34, 17 #deprecor uno# FOL. Baldus P XVII 341-T XXII 34 #deprecor unam# || ib. P V 240 quantos inuenit #denaros# accipit illos ib. T VI 103 quantos in cofino #dinaros# inuenit, afert, ib. P V 254 sta, giottone; meos #dinaros# redde, cauester ib. T VI 154 sta manigolde, meos #dinaros# redde, ladrazze 6 OV. met. 14, 645 saepe gerens 7-8 IVV. 13, 78 #per Solis radios# 8 FOL. Baldus T XIV 474 sed cum sudorem sentis bagnare #camisam# 9 FOL. Baldus T II 14 In villam semper #tornabat# vespere facto || ib. XIV 494-495 Pindarus albergans olim pouerellus in aede / semiruinata, uix quid mangiare habebat 15 VVLG. Luc. 23, 2, 4 et dicentem se Christum regem esse 16 OV. fast. 5, 47 #uenit et in# 17 FOL. Baldus P XVII 438 -T XXII 195 #peream si dico bosiam#
_______________________________________________________________________________
95-125 tantum in M1 a inscripsit Maestre 4 denarum correxi confer FOL. Baldus P V 240; P V 254; T VI 103 ; T VI 154 : donarum M1






viernes, 23 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (VII)



O bien garduñar fortalezas para sí, levantando
algunos achaquicos, siempre de capa caída.
Como suele el gato1 espiar a un ratón malhadado,
Clavando ojos y patas, y con la cara bajada,                             85
Inmóvil en tierra, cual una piedra, firme se asienta:
Pero si el pobrecillo sale de aquel agujero,
¡Ay, cuántas furias, cuántos saltos, y vaya carreras,
Cuántas cabriolas hasta que lo tenga cogido2!
Estando de tal guisa, ése esperaba cualquier resultado;             90
Pero si no hubieras perdido, Junta, aquella batalla3,
¡Oh, cuántos señores como siervos, Junta, tendrías!
Éste “¡aten Pirros4!” exclama, fingiendo latino.









______________________
1 La comparación con el gato puede haber sido sugerida por una similar que se emplea en Baldus T II 437-438 para describir las habilidades delictivas de Cingar, que no se detienen ni ante lo sagrado: “Vt gattus saltat, guizzat, sgrafignat, et omnes altaros spoiat, gesias quum cernit apertas”.
2 Cf. glosario s.v. ‘scambiettus’ y ‘agraffare’.
3 La de Villalar.
4 El personaje comparado con un gato pide que se aten los perros, asimilados aquí ingeniosamente a Pirros, en el sentido de victoria pírrica, que, como se sabe, es aquella que resulta más costosa que una derrota, como las protagonizadas por el rey griego Pirro contra los romanos (cf. J. LÓPEZ DE TORO, o.c., p. 406). Lo mismo le ocurre a Carlos I gracias a personajes como los descritos por Vergara. Contra esta interpretación pero sin argumentos de peso cf. A. TORRES-ALCALÁ, o.c., p. 172. Sobre ‘latino’ cf. glosario s.v. 'latinus'.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (VII)



Fortalezas siue sibi garduñare, leuantans
Aliquot achaquiqum semper de capa caita.
Vt gatus solet miserum spiare ratonem,
Defixis oculis, pedibus vultuque demisso,                           85
Ad terram immobilis, saxum velut firmiter instat:
Sed si misellus forato sallit ab illo,
Heu quantas furias, quot saltus quasue carreras,
Scambiettos quantos, donec agraffaset ipsum!
Talis stans iste finem expectabat vtrumque;                       90
Sed si non illam perdisses, Juncta, batallam,
O quot señores pro seruis, Juncta, teneres!
Hic "attent Pirros!" clamat, fingendo Latinum.












___________________________________________________________________________
83 STAT. Theb. 11, 267 saeua #semper de# turre cadentem 84 FOL. Baldus P II 239 #ut gattus# saltat, sgrafegnat, rampegat atque (in marg.: uirtutes Cingaris) ib. T II 437 #ut gattus# saltat, guizzat, sgrafignat, et omnes (in marg.: sgraffignare est uiri; graffiare est gattae; azzaffare est leonis) 85 HOR. epist. 1, 6, 14 #defixis oculis# || STAT. Theb. 4, 775 demisso... uultu 87 VERG. Aen. 11, 828 #ad terram# non sponte fluens || ib. 249-251 talibus Ilionei dictis defixa Latinus / obtutu tenet ora soloque immobilis haeret, / intentos uoluens oculos || STAT. Theb. 5, 723-724 illa uelut rupes immoto saxea uisu / haeret 88 MART. 11, 78, 9 #heu quantos# aestus, quantos patiere labores 89 FOL. Baldus P XIV 124 et scambiettos multos facit atque morescam ib. T XVIII 144 ac uarios fingit scambiettos more moreschae ( in marg.: scambiettus est genus salti sicut capriola, tamen accipitur pro quaelibet saltatione) ib. T XXI 662 #scambiettos#, danzas, festas ballosque morescas || ib. P III 255- T III 291 ut leo, qui pecudum genus omne superbus agraffat ib. P III 268 nec dormire parens uulpes agraffat osellos ib. T III 302 nec uulpes somnum fingens agraffat osellos ib. T XV 350-351 quem uix saltatum brazzis festinus apertis / Baldus agraffauit strictumque tenebat in ulnas ib. T XXIV 233 Baldus uelocem studet agra[f]fare Megaeram

_____________________________________________________________________________
82 siue sibi M2Paz : siue siue M1 || garduñare M1Paz : gardunare M2 || leuantans M2Paz : leuantes M1 83 om. M1 || imum punctum adposui post caita 84 gatus M2Paz : gato M1 || spiare M2Paz : espiare M1 || imum punctum adposuit Torres post ratonem 87 sallit Gil corr. : fallit ceteri 89 scambiettos correxi cf. FOL. Baldus T XXI 662 : scanbientos M2Paz : escabientes López coniecit || scambiettos quantos : excitat ille fremens M1 || agraffaset correxi cf. FOL. Baldus P III 255, T III 291, P III 268, T III 302, et T XXIV 233 : sgarrafet M2Paz : engarraficet M1 90 stans M2Paz : stabat M1 || expectabat M2M1 : spectabat Paz 91 juncta M2Paz : junta M1 92 juncta M2Paz : junta M1 93 Pirros M1López : pirros M2Paz || attent M2Paz : atende M1 || latinum Paz dicit in codicis margine scriptum esse.: Así está en el original; parece dijo antes "latino", y después enmendó el autor "latinum".


viernes, 16 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (VI)



Nápoles, Roma, Milán y Génova, Marcos,
El Gran Capitán1, el rey francés muchas veces rogaban
Que fuera su soldado; ahora de hambre morimos
En nuestra tierra, si lícito es creerlo debido”.                            70
“¡Oh, mísera España!” gritando quiebra ya las estrellas
Otro, y, humilde, sólo mil ducados demanda,
Jactándose de destructor de la Junta2 y del propio Padilla3
Con su saber, sus consejos, y sus propios ducados,
-Quizás también éste solo tramó las Comunidades-                  75
Y ya que no le creen, gritos manda a las nubes,
Blasfema del Rey, de todos los flamencos4 reniega.
Otro a su costa dijo haber pagado soldados,
Al servicio del Rey luchando de día y de noche.
Y este borracho tirado bocarriba en su antro                            80
Callando asechaba por si trincar pudiera unas villas,










_________________________
1 En la línea anterior (beatus) Marcus parece sinécdoque por Venecia (M1 ofrece la lectura Mantue), por lo que hemos puesto coma al final del verso, para aislar claramente Marcus de la mención de Gonzalo Fernández de Córdoba, llamado El Gran Capitán (1453-1515).
2 Se conoció como Junta Santa a la reunión de las ciudades rebeldes.
3 Juan de Padilla (1484-1521). Fue nombrado capitán general de los comuneros por la Junta Santa de Ávila en 1520. Derrotado en Villalar (23 de abril de 1521), fue hecho prisionero, y ejecutado junto con Bravo y Maldonado.
4 El lexema de este macarronismo procede del neerl. flaming 'natural de Flandes' (y concretamente los poderosamente presentes en la corte de Carlos V), ya que no aparece documentado ningún esp. *flamingo (cf. Corom. s.v. 'flamenco'). Este “ardoroso” partidario del bando imperial acaba cayendo en las mismas críticas a los extranjeros acaparadores de cargos de la corte real que caracterizaban parte de las reivindicaciones comuneras.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (VI)



Napoles et Roma, Millanum, Jenoua, Marcus,
Magnus Capitaneus, rex Francus sepe rogabant
Me sibi soldatum; nunc nunc de fame perimus
Finibus in nostris, si dignum credere fas est".                  70
"O miseram Españam!" gridans iam sidera rumpit
Alter, et humiliter ni ducatos mille demandat
Jactans, vt et Junctam ruperit ipsumque Padillam
Consilio dictisque suis suisque ducatis,
-Forsan et hic solus tramauit Comunitates-                     75
Et quia non credunt gritos ad nubila mandat,
Blasfemat Regem, Flamingos renegat omnes.
Alter suis spensis dixit pagasse soldatos,
Regis in seruitio pugnans noctesque diesque.
Et hic borachus jacens resupinus in antro                       80
Assechabat callans posset si capere villas,









_____________________________________________________________________________
68 VERG. ecl. 5, 88 mecum #saepe rogaret# OV. ars 2, 127 iterumque iterumque #rogabat# 69 MART. 1, 99, 18 fame peribis VVLG. Luc. 15,17, 3 ego autem hic fame pereo 70 VERG. Aen. 4, 211 nostris ... in finibus || MANIL. 4, 896 #credere fas est# || OV. met. 3, 311 eripitur patrioque tener (si credere dignum est) 71 FOL. Baldus T VI 57 exclamat miser ille #gridans# animaliter : "oyme" || VERG. Aen. 2, 488 ferit aurea #sidera# clamor 72 AVG. ciu. 5, 24 p. 237, 7D obsequia nimis humiliter salutantium || FOL. Baldus P VII 343 ostus eum menat #ducattos mille# guadagnas ib. T IX 91 ille guadagnabit #ducattos mille# debottum 73 SIL. 17, 137 Sidonii iuuenis celebrant: ut ruperit Alpes 76 MART. 12, 25, 3 quod mihi #non credis# || FOL. Baldus T XVI 260 saepe reclamat eum, #cifilos ad sidera mandat# ib. XII 33 qui sine speranza #uoces ad nubila mittunt# 77 FOL. Baldus P X 196-T XIII 280 #blasphemantque deum# 79 VERG. Aen. 6, 556 #noctesque diesque# 80 OV. ars 3, 765 turpe iacens mulier multo madefacta Lyaeo FOL. Egl. P I 1 tu solus, Bigoline, #iacens# strauacatus in umbra id. Zan. T 1169 tu solus, Bigoline, #iacens# strauacatus in umbram || VERG. Aen. 3, 624 #resupinus in antro#
______________________________________________________________________________
67 Napoles et Roma, millanum, Jenoua, marcus M2 : Napoles et Roma millanum Jenova marcus. Paz : Napoles & Rome, Milani, genoua, Mantue M1 || leu. interpunxi post Marcus 68 Capitaneus M2Paz : capitanus M1 || rogabant M2Paz : rogabat M1 69 fame M2Paz : hambre M1 71 o miseram hispaniam gritosq ad sidera mandat M1 72 om. M1 || humiliter ni ducatos mille correxi : humiliter nids mille M2 : humiliter ni... mille López : humiliter ducatos mille Paz : †humiliterni† ducatos mille Gil coniecit 73 jactauit & juntam ipsumq rupiße Padillam M1 || junctam PazGil : junctum M2López : juntam M1 74 dictisque M2Paz : factisque M1 75 forsam M2M1 : forsan Paz 76 ad nubila mandat M2Paz : ad sidera fundit M1 78 spensis dixit M2 : pensis dicit M1 : spensis dicit Paz : spendis dicit BAE 79 seruitio pugnans M2Paz : seruicio pugnaße M1 80 et M2Paz : ast M1 || Borachus jacens M2 : uellacus iacens M1 : borrachus jacens Paz 81 assechabat M2Paz : acechabat M1 || posset M2Paz : poßit M1