CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

viernes, 30 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (X)



Musarum porcile vocant, plerique lupanar,
grammaticae quartique libri venerabile templum.
Hoc habitare solent Musae Macharronides antro,
Moçarabes Musae dicentes iura popello.                              100
Hic Parnassus eis, lindas hic ducere danças
et çapatetisonos gaudent connectare corros.
Fons ibi Castalius cunctis patet ancha priuada,
vnde coplae, rimaeque fluunt, crudique soneti
vatibus Hispalicis, circumque et infra vagantur                    105
illustres animae, quondam quae regna potentis
grammaticae auxerunt libris, glossisque profundis,
et gozant lindosque iuuat fecisse comentos,
insignis Papias panchoque Hugutio gordo,
patriciam ropam (quae nunc albarda vocatur)                     110
vestiti, et fresca rodeati tempora gramma,
et Manes, Hebrarde, tui stant fontis ad vndam,
et bailant, magnosque pegant abejone bofetes,
Bertulfusque sagax, et Catholicontis imago,
dant sibi culadas, et te, Mamotrete, sequuntur                   115
per siluam, et multas illis facis ore mamonas.





101 de Parnasso et Castalio fonte noua opinio apud geografos modernos
109 cathalogus grammaticorum illustrium quorum memoriam hic malevole Poèta proscindit ut illis de more est sed vide meam Apologiam pro grammat<icis>.



______________________________________________________________________

98 OV. Pont. 3, 3, 91 #uenerabile templum# 99 MART. 13, 60, 1 gaudet in effossis habitare cuniculus #antris# 103 MART. 12, 2, 13 #fons ibi Castalius# 105 VERG. georg. 3, 540 #circum# tecta #uagantur# 106 LUCAN. 1, 109 diuiditur ferro regnum, populique #potentis# || OV. met. 7, 153 #potentia regni# 111 OV. rem. 191 temporibus certis desectas alligat #herbas# 112 OV. met. 10, 122 #fontis ad undam# 115 STAT. silu. 2, 2, 62 #et te# nemora alta #sequuntur#
______________________________________________________________________

97 Mussarum ZB 98 quartique ZH : et quarti B 99 Mussae Z passim (mussae B passim) || Macharronides H : macarronides B : Macharronide Z 100 Moçarabes H : Moçaraues Z : Mocarraues B || dicentes ZH : dicentem B || popello BH : popelo Z 101 eis ZH : et B 102 çapatetisonos H : capacetinossos Z : çapatete sonos B || connectare BH : conncitere Z 107 Grammatice B || glosis q3 H 108 goçant BZ || commentos B 109 insignes B || Pancho Z || Hugutio H : Hagutio Z : hagutrio B || marg.om.Z 110 Patriciam ropam Z : Patricia Ropa q3 B : Patritiamcorpam H || alvarda H || vicatur B 112 manes ZH : manus B || Hebrarde ZH : hebraride B || vndam BH : vmbram Z 113 apegant B || abejone ZH : abejones B || bofetes H : bafetes ZB 114 Bertulfus H : berturfus B : Bertuffus Z || cathelicontis B 115 te Mamotrete ZH : tema motrete B || sequntur mss. 116 illis ZH : illi B || mammonas H


viernes, 23 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Traducción (IX)



seráficos coros placen al Padre, de lo alto del cielo
tal contemplando, y con tal homenaje de gozo se llena;
y vuela en amor del Cielo un blanco vapor a los aires                   80
de incienso, y este cantar gusta a los moradores etéreos.
El pésimo príncipe, empero, de la corte diabólica
Don Lucifer no está contento de lo que observa,
sino que pena, y mordiendo cadenas regaña de dientes,
con la intención de soltarse y de fin poner a la calma,                  85
tan grata a los hombres, y de quitarle a la Iglesia su santo
solaz; brama en rostro feroz, cual vencido por contrincante
bufa el toro fogoso carente de amor del Jarama
por amplios pastos, tus viejos campos, herbosa Tarifa.
Hay un lugar infeliz, casa lóbrega, lar de ratones,                       90
llena de comadrejas, y llena de gordos gatazos,
llena de camaretas, doquier de barandas ceñida,
doquiera cuelga la telaraña sus largos tapices,
doquiera produce la carnecería estruendos giferos,
y de Vulcano suenan los yunques, do el harria cuantiosas           95
cargas suele descargar en anchos costales.









88 Donde toros harto feroces.
90 Descripción del colegito de san Miguel.


LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (IX)


 seraphicisque choris gaudet Pater, aethere ab alto
talia respiciens, talique exultat honore;
et pietate Caeli volat vapor almus ad auras                          80
thuris, et aethereos recreant ea cantica ciues.
At non infernae moderator pessimus aulae
Lucifer ista videns contentum suscipit vllum,
sed dolet, et mordens sua vincula dente regañat,
vt soltare queat sese, et peruertere pacem,                         85
tam placitam superis, sanctumque quitare reposum
Iglesiae; bramat ore truci, ceu victus ab hoste
bufat amore carens taurus, per vasta Xaramae
arua ferox, camposue tuos herbosa Tarifa.
Est locus infelix, casa lobrega plena ratonis,               90
plena comadregis, et gordis plena gatazis,
plena camaretis atque vndique cinta varandis,
vndique suspendit longos telaraña tapices,
vndique giferos dat carneceria tumultus,
Vulcanique sonant yunques, vbi harria multas                    95
descargare solet cargas costalibus anchis.





88 ubi tauri ferocissimi
90 descriptio colegioli S<ancti> M<ichaelis>




___________________________________________________________________________

78 VERG. Aen. 7, 25 #aethere ab alto# 80 STAT. silu. 1, 2, 44 #alma per curas# 82 STAT. Theb. 3, 1 #moderator perfidus aulae# 86 VAL. FL. 3, 297 #et placitum hoc superis# 87 SIL. 1, 132 #ore truci# 88 VAL. FL. 3, 405 ...aruaque nigro / uasta... 89 OV. met. 8, 282 ...quanto maiores #herbida# tauros 90 OV. met. 8, 788 #est locus# extremis Scythiae glacilis in oris 95 AETNA 31 #Vulcani# ruere et clausis resonare cauernis
___________________________________________________________________________

78 seraphicus q3 corus B || ethere B 79 exultat BH : resultat Z 80 caeli BH  : coli Z || almus BH : magnus Z 81 aethereos H (ethereos Z)  : caeteros B 82 inferne B 85 se se B 86 quitare reposum ZH : inquietare repossum B 87 iglessiae Z || ceu ZH  : seu B || bictus Z 88 basta Z 89 camposve tuos H : campos vetuos B  : camposbetuos Z || herbosa H : heruossa BZ 90 infoelix Z || cassa B || colegioli S. M' marg. H : coleg S. Mich marg. Z 91 comadragis B || gatacis B 92 atque ZH  : et B || barandis Z 94 giferos ZH  : gifereos B || carneceria ZH  : carniceria B 95 junques BZ


viernes, 16 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Traducción (VIII)



Esta noche gozosa por todo el orbe la Iglesia
celébrala, pero ninguna, empero, con tan grandes himnos,
con tan grande culto, con tamaña piedad de sus hombres,             60
y pompa de sacerdotes, y tantas danzas en coro,
festejar acostumbra la fiesta natal del Tonante,
igual que todo este coro, la reina de las tierras, Sevilla.
¡Oh feliz, oh santo lar, cuán llenos sus templos
de hombres de prez, cuán dulce canta, cuán dulce interpreta         65
este pío coro viril! ¡son cuán dulce canora
flauta da, gime corneta, retumba la chirimía!
¡Con qué mano el órgano toca para los cantantes Villada,
con qué contralto el delicado Guerrero a los cielos
puja, e iguala con su canto a las voces angélicas,                         70
qué chanzonetas1 en chillante garganta los tiples,
y qué estrambotes sonando el bajón atacan a vueltas!
¡Cuánto honor, cuánta paz en sagrado, cuán grande reposo
había en la noche aquella, oh, tamaño silencio del templo,
qué ausencia de ruido, cuán lleno de la quietud sacrosanta           75
todo, cuánto fervor en los hombres, corte del cielo
ésta aparentaba, llena de querubines canoros,







63 Malgrado de las demás.
68 Villada, organista brillantísimo.
69 Guerrero, padre de los cantores2.
73 Ceded escritores romanos, ceded griegos, este verso nuestro es incomparable.





_________________________________________________________________________
1 Montero y Solís indican que "las Actas Capitulares registran una disposición acerca de los oficios de  la Navidad en los mismos términos, maytines, chançonetas (v. 71), que el resumen y la descripción de la celebración en el propio texto del poema: "Mandaron que la noche de navidad a los maytines no aya representación alguna sino solas chançonetas, como el año passado, atento a que assí se dize mejor y an más quietud los dichos maytines" (cf. Ib. p. 653).
2 Montero y Solís señalan que "Pedro de Villada y Alarcón, racionero, aparece como organista titular dela Seo hispalense de 1540 a 1572; el gran polifonista Francisco Guerrero (1527-1599) fue maestro de Capilla de la catedral desde 1555" (cf. Ib. p. 657 n. 56).

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (VIII)



Hanc noctem toto gaudens Ecclesia mundo
concelebrat, sed nulla tamen tam dulcibus himnis,
tam grandi cultu, tanta pietate virorum,                                      60
atque sacerdotum pompa, tantisque choreis
festejare solet festum natale Tonantis,
quam chorus iste tuus, terrarum reyna Seuilla.
O felix, o sancta domus, quam llena verendis
templa viris, quam dulce canit, quam dulce melodit                     65
cantorum chorus iste pius!, quam dulce canora
flauta sonat, corneta gemit, chirimia retumbat!
qua Villada manu cantantibus organa pulsat,
et quo contraltu Guerrerus in aethera dulcis
pujat, et angelicas igualat carmine voces,                                  70
quas chançonetas, chillanti guture tiples,
et quos strambotes repetunt baxone sonante!
Quantus honos, pax quanta sacris, quam magnus in illa
nocte reposus erat, proh, quanta silentia templi,
quam nullus strepitus, quam sancta plena quiete                       75
omnia, quanta viris deuotio, curia caeli
illa videbatur cherubinis plena canoris,






63 caeterarum patientia.
68 Villada organista peritiss<imus>.
69 Guerrerus pater canentium.
72 cedite Romani scriptores, cedite Graij, hic versus n<oster> est incomparabilis.





____________________________________________________________________________

60 LUCAN. 8, 127 #pietate uirorum# 69 LUCAN. 1, 391 fit sonus aut rursus redeuntis #in aethera# siluae 70 DIRAE 1, 1 #carmine uoces# 75 OV. fast. 75 plenaque securae terra quietis erit
____________________________________________________________________________

58 Ecclesia H : ecclessia B  : ecclîa Z 59 tamen tam BH  : tn’ tan Z 62 leuiter interpunxit Z ante natale || Thonantis H 63 tuus BH : totus Z || reina B || caeteris pacientia marg. Z 64 leuiter interpuxi ante quam || quam H (quam Z)  : q3 B 65 templo B || melodijs B 66 q3 dulci B 68 qua Villada BH : quam Villada Z || pulssat ZB || peritiss marg. H : peritissimo marg. Z 69 guerrerus ZB || dulces B 71 guture mss. 72 strambotes BZ : estrambotes H || baxone BH : bajones Z || caedite marg. Z 73 honos ZH : honor B 74 repossus B 77 cherubinis BH : çhirubinis Z

viernes, 9 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Traducción (VII)



Muchos mucho reír de tamaño suceso propagan,                        40
puras verdades, y contar correrías nefandas
quiero yo, y revelar lo sacrílego a gente futura,
porque escarmiente el hombre violar las noches sagradas,
mientras lee esto, y tema a los dioses que vengan tal falta,
y que castigar suelen siempre a los guimaros tacaños.                45
Mas calla un pelín, Macarona, mientras linda Camena
da comienzo a esta obra, tú luego sigue cantando.
    Era el tiempo en que el Salvador nuestro del cielo sumo
bajando al seno fecundo de la Virgen sin tacha
hízose hombre, él mismo Dios, en remedio de nuestros              50
pecados, y por conservar del Adán primigenio la estirpe,
y expuesto fue de la luz a los brillos perecederos.
Quiso así nacer, y en cunas llorar bajo altas
cuevas, y sufrir, sin culpa, nuestras empresas.
Esta noche cantan los cielos, ríos, mar, montes,                        55
angélicos coros revoloteando en redor de musgosa
gruta responden, la paz voceando a mortales dolientes.





40 Narración.
45 tacaños, véase Valla, La propiedad de las palabras.
50 Verso contrahecho1.




_____________________________________________________________________________
1 El extenso poema presenta una regularidad general muy marcada; no existen versos holoespondaicos, y el número de holodactílicos es muy reducido (15) respecto al cuerpo general de la macarronea. Por otra parte, algunas irregularidades métricas son claramente intencionales en Pacheco, quien las señala así en apostilla, en clara imitación folenguiana; es tal el caso del v. 50, que es hipométrico, y es señalado en glosa como versus deprauatus.


LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (VII)



Multi multa ferunt de tanto ludicra casu,                                   40
verdades puras, casus contare nefandos
ipse volo, populisque nefas aperire futuris,
vt escarmientet homo noctes violare sacratas,
dum leget haec, timeatque deos, qui talia vengant,
quique solent guimaros semper punire tacaños.                         45
Sed paulum, Macarrona, tace dum linda Camena
incipit hanc obram, tu deinde sequere canendo.
Tempus erat, quo nostra salus de culmine caeli
lapsus intactae foecundam Virginis aluum
factus homo est, Deus ipse, qui nostra piaret                            50
crimina, et antiqui prolem seruaret Adami,
mortalesque fuit in luminis editus auras.
Sic voluit nasci, et cunis vagire sub altis
speluncis, fatumque pati, sine crimine, nostrum.
Hanc noctem cantant caeli, mare, flumina, montes,                   55
angelicique chori circum muscosa volantes
antra canunt, pacemque sonant mortalibus aegris.






40 narratio
45 tacaños vide Vallam de proprietate verborum
50 versus deprauatus




_____________________________________________________________________________

42 OV. met. 15, 559 #aperire futuros# 48 VERG. Aen. 2, 268 #tempus erat quo# || MANIL. 2, 810 #culmine caeli# 50 HOR. sat. 1, 5, 33 #factus homo# 51 SEN. Med. 227-228 ...prolem deum / seruasse... 52 OV. met. 15, 221-222 #auras# / editus... 53 SIL. 15, 702 #sub altus# 55 DIRAE 13 #flumina montes# 57 VERG. Aen. 2, 268 #mortalibus aegris#
_____________________________________________________________________________

40 ludicra H : ludibria BZ || sic marg. laeuo ZH 41 cassus B 42 bolo Z 43 escarmientet H : escarmentet BZ 44 dum leget ZH  : qui legit B || uengant H  : bengant Z  : rengant B 46 Macarrona H quam circum lectionem leuiter interpunxi  : Macharrona Z : Macarona B || tace dum ZH  : tacendum B || Camaena ZH 47  sequere canendo BH : incipe canedo Z 48 quo ZH : qua B 49 lapssus B || intacte B || foecundum B 50 est Deus ipse H (est, Deus ipsse, Z)  : deus ipse deus B 52 fuit ZH  : fuerat B || aeditus BZ 53 et ZH, ante quod leuiter interpunxi  : in B || vagire ZH  : vagiri B 55 hac note B 56 muscosa 'u' scriptam super 'o' prima syllaba praebet B : mus cosa H : Moscosa Z || egris BH

miércoles, 31 de octubre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Traducción (VI)



                       EMPIEZA LA OBRA



Carcajeantes Musas, patronas del vulgo bergante,                         25
que fantásticos hechos sobre macarroneo coturno
cantáis, así como burlas ligeras y juegos donosos,
y que en hablar deleitosas noches a estilo galante
gozáis, en tanto que canta la daifa, y chirla guimara,
sentada en silleta ganando el cairo para su amante,                      30
traedme en recuerdo, o vosotras, aguas del Tagarete,
o bien el tabanco, o bien de las putas puerta de hierro,
o la ribera cercada de jabegueros picaños;
apresurad el paso, y alzad vuestras faldas talares,
y favorecedme cuando a cantar me dispongo suceso                     35
magno, y digno de resonar, diosas, en vuestra trompa,
cómo tres consagrados garzones en noche callada
tres rebozadas de Miguel a las cuevas trajeron,
y allí las cosas que pensar podéis perpetraron.








25 Invocación.
29 Guimara en griego lo que puta en España.
30 ‘cairo’ llamamos al tributo que las prostitutas dan a los gayones, como refiere Prisciano.
31 Tagarete1, como un Tajo chicho fluye cabe las barbacanas de Sevilla, en cuyo lecho las ninfas y musas macarrónidas, según se dice, habitan.
38 tres rebozadas, admirable honestidad de nuestro poeta, quien tratando de asuntos tan vergonzantes tan santamente habla.


___________________________________________________________________________
1 El Tagarete era un arroyo que, hasta mediados del s. XIX, atravesaba parte del casco antiguo de la ciudad de Sevilla, para desembocar en el Guadalquivir junto a la Torre del Oro. Ya es citado en la Sátira de Pacheco como lugar poco recomendable (700-701): "Tirad á Tagarete; andad, fregonas; / Cantad en aquel charco, renacuajos".

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Edición crítica (VI)



              INCIPIT OPVS                                               a


Ridiculae Musae, furfantis numina vulgi,                                    25
quae macharroneo fantastica facta cothurno
cantatis burlasque leues juegosque donosos
et dulces noctes stilo parlare galanti
gaudetis, dum daifa canit, dum guimara chirlat
silleta residens, dum cairum ganat amanti,                               30
esto mei memores, seu vos Tagaretides vndae
siue tabancus habet, seu ferrea porta putarum,
siue xauegueris cercada ribera picañis;
apressurate gradus, faldasque atollite longas,
atque fauete mihi factum cantare paranti                                 35
egregium, vestraque, deae, resonabile trompa,
quo modo tres sancti garzones nocte silenti
tres reboçadas Michaelis in antra tulerunt,
atque ibi fecerunt quae vos pensare potestis.









25 inuocatio
29 guimara grece quod puta hispanice
30 cairum appellamus tributum quod meretrices dant gaionibus vt refert Priscianus.
31 Tagaretus quasi Tagus chicus fluit propter barbacanas Seuillae in cuius alueo Nimphae et Musae Macharronicae, vt fama est, inhabitant.
37 praepositio
38 tres reboçadas, mira nostri poetae honestas qui de rebus tam turpibus agens tam sancte loquitur.





______________________________________________________________________

25 FOLENGO Zan. T 1026 guarda quod hic furfans, furfantum gloria, parlat! 26 FOLENGO Baldus T 1, 1 Phantasia mihi quaedam phantastica venit Baldus V 1, 1 Phantasia mihi plus quam fantastica venit 25-26 FOLENGO Baldus T 1, 6 O Macaroneam musae quae funditis artem Baldus V 1, 6 o macaronaeam Musae quae funditis artem 37 VERG. Aen. 4, 527; 8, 87 #nocte silenti#
______________________________________________________________________

25 Ridicule B || Mussae Z || furfantis om. B || sic marg. laeuo HZ 27 donossos BZ 28 et ZH : quae B || stilo B : stylo Z : estilo H 29 dayfa ZH || Guimarra B || chirlat H : hilat Z : puta B || hispanice marg. H : Hispaniae marg. Z 30 cayrum Z || apellamus marg. H 31 Tagaretides H et edd. Montero et Solís : Tagareydites : Lagaretides B || fagaretus marg. Z || albeo marg. Z || prope marg. Z || Mussae et Nimphae macharronidae marg. Z 33 xauegueris correxi  : xabisequis H : xauissequis Z : xaueguiceis B || Riuera BZ 34 attollite B 35 fabete Z 36 vestre q3 B || leuiter interpunxi circum deae 37 Prepossitio marg. laeuo Z : praepositio H 38 reboçadas H : reuoçadas Z : rebozadas B || tan semel marg. Z || sanctae marg. H