CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

sábado, 15 de agosto de 2020

EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Edición crítica (X)

 

Sic orsus prior magister ille gatorum

Magna grauitate Vulcano talia fatur:

Nullus nostrorum, alio cogente, quisierat

Vsurpare vestros grandes, Vulcane, labores.            190

Hic positi sumus, a pura fuerça ligati

In istis palis blando quoque fune detenti,

Contra voluntatem nostram hinc inde coacti.

Data nobis fuit prius opipara cena,

Atque summo mane positus almuerzus in ore,         195

Id quod appetitus noster tunc desiderabat,

Videlicet, lonjas porci cum pane recenti.

Non appetescemus mançanas arboledarum,

Nec solent canibus gatisve dare pepinos

Nec leoni herbas tauroque fortissimo carnes            200

Nec boui lagartos nec vnquam ciconiae fenum

Neque mulae muscas nec hordeum camaleonti,

Nec nutrix pascit infantem solido cibo,

Nec lactis vbera dantur miserabili seni,

Nisi carcerato solita pia gnata Romana                   204b

Et nimis vexato fame dare vbera patri;                   205b

Nec aptum formicis vnquam coraçon de abubilla, 206b

Sed quod appetitus postulat naturave petit             205

Hoc datur cuilibet animali vt vivere queat,

Vt solent esse rami grata pabula capris                 207b




____________________________________________________________________________

189 OV. met. 1, 130 #nullo cogente# 193 LVCR. 4, 781 #uoluntatem nostram# 195 CIC. Att. 5, 4, 1 multo mane 199 FOL. Baldus T XIII 266-267 pasce asinos paia, porcellos glande, cauallos / atque boues foeno, uillanos pasce tracagno 204b FOL. Baldus T VII 351 pingitur in medio paruo dans ubera Christo

____________________________________________________________________________

194 proprium edulium cuilibet animali in marg. 204 pon esto in marg. ubi vv. cciiii-ccvi praeb. M 204b gnata supra filia in lit. 206b aptum supra datur in lit.


sábado, 8 de agosto de 2020

FRAGMENTOS DE MI TRADUCCIÓN DE 'BALDO' DE MERLÍN COCAYO: De cómo Cíngar, tras conseguir unas monturas para huir pertenecientes al caballero amigo Leonardo, vuelve a la parte de la taberna donde se esconde Baldo, y lo encuentra cercado de tropas de Gaioffo, soberano de Mantua, que lo han descubierto, de cómo trabaron batalla, y huyeron, aunque quebrantados, a caballo (Baldus V, 11, 216-359)



Aquí encuentra un horrible combate, y penar miserando:

aquí entre espadas cien, y un centenar de puñales

ve que Baldo está, quien lucha con sola un asta.

Aquí encuentra un oso entre rabiosos mastines,

y entre cuervos halla un águila que abre sus garras.        220

Entonces se une al combate, baladroneando cual sigue:

"¡Soy Cíngar; resiste, Baldo fiero, resiste a las armas!,

entre las cuales mejor muramos honor obteniendo,

en vez de ser de Gaioffo presa llenos de oprobio.

¡Vosotros, ruines, raza del cobarde Martano1,                  225

quitaos de mi presencia, cerdos, largaos, bribones!


¿No os da vergüenza, no os avergonzáis pues?,

¿tantos contra uno solo?, ¿qué gloria, qué fama se alcanza?"

Así grita Cíngar, y en medio del gentío clavado,

bien demuestra que tras las palabras siguen los hechos. 230

Sigue exhortando a Baldo, y tripas atravesando.

Da con el pie de la lanza, o su punta, salta a lo alto,

gira en torno sobre sus pies, para golpes doquiera.

Baldo, al ver que Cíngar acude ya en su ayuda,

maneja con fuerzas tan acrecidas su asta de fresno,      235

que, más de cien mil pedazos haciendo de aquélla,

de tal golpe tumbó por tierra a no pocos hombres.

Apenas aquella gentuza vio la rotura del asta,

que al momento se dispusieron prietas las filas,

y cual montaña se lanzan contra el ardido guerrero.     240

Baldo no tiene nada en las manos, salvo los guantes;

aprieta, pues, los puños, al tiempo que dientes en boca,

y con los dientes y puños, y pies entabla batalla;

golpes en vano no da, cada golpe un enemigo derriba,

y si acaso patada da a alguno en el culo,                    245

aquél volando como corneja se eleva en el aire,

y va a romperse el cuello contra el techo cimero.

Cíngar, teniendo siempre los ojos sobre el amigo,

es decir, su mirada a Baldo volviendo sin pausa,

velo, ¡ay!, rodeado de tantos ya rota su lanza.           250

Por eso se lanza, igual que un jabalí, contra aquéllos,

y al lado del paladín esforzado toma su puesto,

y allí con su lanza a los mosquitos que lo circundan

espanta, y panzas perfora con su punta afilada.

Después de su vaina saca de Baldo la espada esplendente, 255

y tendiéndosela gritó con voz estentórea:

"Aquí tienes ya por fin tu espada, ¡tómala, Baldo,

y ponla color de sangre, el coral imitando!"

Baldo, ufano, la ha cogido de un súbito salto,

y, empuñándola a dos manos, lleno de furia,             260

comienza con harta saña una carnicería tan grande,

como no acometió Reinaldo2 en Roncesvalles.

Nada so el alto techo del cuarto salvo tronchados

miembros veías, cabezas y piernas al aire volando.

Con el furor con que un toro, de la becerra encelado, 265

siendo aperreado doquiera por gruesos mastines,

ya los estruja con sus pezuñas, ya los cornea,

levanta arena, y duras coces tira en el aire,

y de su boca mugisonante ardiente babea,

así encendido, Baldo, el campeón generoso,             270

cabezas y piernas cercena, junto con brazos y manos,

y gira sus ojos de cólera y rabia enrojecidos,

y el cuerpo suyo tiene empapado de sangre enemiga.

Cíngar está a su lado, con mucho denuedo combate,

y tajos tira, tajo ascendente con los reveses3.         275

Luego grita a Baldo, de modo que todos lo escuchan:

"¡Eh, Baldo, ven tras de mí!, bajar la escalera a la fuerza

ya quiero; ¿qué espada, qué partesana4 a pararlo?"

Tras esto, escinde las filas cerradas con su arma sangrienta,

y empieza a bajar el primero de la escalera peldaños. 280

Detrás le sigue Baldo, y a Cíngar protege de golpes,

pues le es imposible olvidar lo que debe a su guía.

Mas toda la gente acudiendo tiraba piedras, ladrillos,

a mansalva les caen de lejos densos cascajos,

y, que es peor todavía, de agua hirviente calderos     285

vierten de los tejados sobre los combatientes.

Y aquí no se mira quién es amigo o quién enemigo,

por lo que un centenar de capullos quedaron pelados,

como ahora el mal francés pela a famosos

mil putañeros, como la sucia tiña a mendigos.          290

No te libraste, Cíngar, ni tú del agua hirviente,

porque de tu cabeza cayeron muchos cabellos,

y "¡cocoliso, cocoliso!" llamábante todos.

Unos no cejan nunca de brasas ardientes tirarles,

y otros lazos, hechos de cuerda o de cadenas,        295

por si capturaran a Baldo, tal como antes hicieron5.

Pero escapada una vez, nunca más retorna6 la urraca.

Y Cíngar ya había bajado abajo de la escalera;

Baldo síguelo siempre con la vista y el paso.

Había un pequeño corral en medio de aquella gran casa, 300

pasando por el cual del establo al umbral llegarías.

Allí va Cíngar, que ya había aparejado caballos;

una patada le da a la puerta, y túmbala a tierra,

y en el abierto establo entra delante de Baldo.

Entonces Baldo, mientras Cíngar monta a caballo,          305

se fija como si fuera pilastra al umbral de la puerta,

donde meterse ni Mandricardo, ni Sacripante

mismo, ni Rodomonte7, Baldo allí estando, podrían;

allí retomóse de hecho tan espantosa reyerta,

que en poco tiempo formóse de cadáveres monte.         310

Como el respeto que, bien el suizo8 bien el germano

infante siente al pasar de la fortaleza la puerta,

que se somete a saqueo, llena de muchas riquezas

-pues entrar adentro y subir a los torreones

ésa es la empresa, el trabajo, y hay que sudar la camisa, 315

mientras ve un enorme cañón que tiénelo en mira,

y de un momento a otro amenaza escupir una bala-,

tal precaución esa gente adopta de detenerse,

y retroceder, mientras mata la espada de ese diablo

de Baldo, que cual culebrina resulta haciendo heridas.     320

Cíngar aparejara al uso de guerra caballos,

atando frontales9 a las cabezas, y bardas a flancos,

y amplios pechos cubriera con una malla ligera.

Encima de Rocafuerte10 monta, y la maza ferrada

empuña, y embraza una adarga11 con la cubierta de hierro. 325

Saliendo después como un rayo del umbral del establo,

a Baldo aconseja que monte a caballo de modo parejo.

Éste se mete dentro, mientras Cíngar en misma

la puerta resiste al ataque, haciendo que retrocedan.

Baldo se planta sobre el enorme Rompecadena12, 330

y ambos, picando espuelas, a la manera de acuoso

turbión sobre mieses cuando de Júpiter ira retruena,

do es más espesa la turba lanzan sus cabalgaduras,

que ya de sus cascos hieren, ya en su empuje arrollan,

ya a mordiscos trituran el cuello de los moribundos. 335

Ensangrentando bocados, llenan sus ojos de fuego,

y cuando se alzan sobre sus patas con túrgido pecho,

y cuando se abajan de nuevo hiriendo con doble casco,

dado seríate ver hombres muertos volando a los cielos.

Nada valía frente a tales caballos Bayardo13,           340

aunque llevara sobre sus ancas a siete diablos;

ante sus cascos hoja de hierro no hay que resista,

todo reducen a polvo, y dejan hecho cachitos.

Tal y tamaño frisón14 teniendo Baldo se alegra:

dobla el poder del caballo al que tiene el soldado;   345

pero tanta gente acude de dondequiera,

que, cuantos más matan, tantos más nacerles parecen,

y una enorme montaña de muertos se eleva hacia el cielo.

Ya agotado estaba Cíngar, ya Baldo tenía,

aunque no fuesen de cierto mortales, cinco heridas; 350

así grita Cíngar: "¡pongamos, Baldo, pies en polvorosa,

mientras podamos contar con la ayuda de los caballos!."

Baldo, alabando tal parecer, empieza a seguirlo,

y escaramuzando valerosamente a todos aquellos,

salen de esa taberna abriendo un hueco en las filas. 355

Y ya vuelan hacia la puerta picando espuelas,

y dan los caballos en ágil carrera velas al viento,

pero el pueblo, perseguidor, llena el aire de gritos:

"¡Coged los bandidos, venga, tira, para, cilafnech15!"


________________________________________________

1Alusión a un personaje ariotesco (Furioso, XVII, 86, 2) (Faccioli-Chiesa)

2Quantum non fecit in Roncis valle Rinaldus. Sobre Reinaldo o Reinaldos, y su relación con Orlando o Roldán v. libro I vv. 2, 73, 75. Chiesa señala en nota que no se trata de una distracción de Folengo, refiriéndose a la gl. en la red. Toscolanense X 257: "Adheret opinioni Alovisii, qui contradicit Spagnae auctori" (Se adhiere al parecer de Luigi, que contradice al autor de Spagnae). "Luigi es obviamente Pulci y para Reinaldo en Roncesvalles v. Morgante, XXVI-XXVII; la parte asignada a Reinaldo es ciertamente una de las novedades que distinguen el relato del Morgante del de Spagna in rima, que, por lo demás, es la fuente seguida por Pulci para el episodio". La Spagna es un poema caballeresco escrito en octavas reales a finales del s. XIV, que es también una de las fuentes principales del Orlando Innamorato de Boiardo.

3Mandrittosque tirat, montanos manque roversos. cf. 191-92.

4Arma ofensiva, a modo de alabarda.

5cf. V 361-70

6Sed scampata semel, nunquam mulacchia ritornat. Es decir, a la trampa que se le ha puesto.

7Caballeros sarracenos personajes del Orlando Innamorato y del Orlando furioso. Estas referencias literarias, junto a las de los versos 225 y 262, quieren hacer más evidente al lector el alineamiento de esta segunda parte del Baldus con la tradición del poema épico-caballeresco italiano de Pulci, Boiardo y Ariosto.

8Señala Chiesa que la fama del mercenario suizo había decaído en los años treinta del siglo XVI, cuando en la misma redacción Toscolanese (1521) eran citados como ejemplo de audacia temeraria.

9Eran cuerdas que ceñían la frente de los caballos.

10cf. X 521

11Escudo ovalado.

12cf. X 522

13Es el nombre del caballo de Reinaldo.

14cf. X 495

15Prendite ladrones, day, day, tira, para, cilafnech! Chiesa en nota reproduce las glosas explicativas de la red. Toscolanense (X 356: dai, dai, incitantis est -es propio del que incita-, y IV 339: Gilafnech [en el texto 'cilafnech'] id est gruplacten -cilafnech, es decir, gruplacten [burlesco sinónimo de otra palabra inventada y sin sentido]-).


sábado, 1 de agosto de 2020

EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Traducción (IX)


¿Quién te ha metido en medio de esta pelaza1?

¿En qué berenjenal2, dínoslo, o en qué laberinto       165

Entraste, desgraciado, o quién te ha mal inducido

A que entres de rendón3 en compaña de tu caterva

De manos lavadas4 en esta mi fragua, gato?

¿Con temerario intento queréis imitar a gigantes

Cíclopes que fatigan el hierro en vasta caverna?       170

¿Piensas que puedes hoy con la tuya salirte?

Oficio tuyo es sólo velar por la noche,

Porque la casa esté limpia de fastidiosos ratones.

El despropósito tuyo, gato, el castigo requiere

Que tal atrevida locura tiene en merecimiento.        175

No es esto lo vuestro; traten de su arte los artesanos.

Cinco pies al gato buscaste5 lo nuestro tomando;

Yo al punto haré tal que este refrán te sea apropiado,

Y molido saldrás quinto pie de palo llevando;

En proporción a la culpa verás tu castigo ajustado, 180

Tendrás las penas de Ixión, también las penas de Tántalo”.

Pasmóse el gato al par que la turba a la muerte cercana,

Mas sus próceres responder quieren a sus palabras

Vestidos de antogas6, y para su cabeza montera,

Y delantares7, y cubiertos sus brazos estaban,      185

Para que las ardientes chispas no se los quemaran.



____________________

1 Cf. glosario s.u. ‘pelaza’.

2 Cf. glosario s.u. ‘berengenal’.

3 Cf. glosario s.u. ‘rendonem (de)’.

4 Cf. glosario s.u. ‘lavare’.

5 Ya Covarrubias señala el dicho ‘buscarle tres pies al gato’ como corrupción del de ‘buscar cinco pies al gato’ “con lo que se habla de los que con sofisterías y embustes nos quieren hacer entender lo imposible; nació de que uno quiso probar que la cola de gato era pie”. En eso abunda el maestro Correas: “más corriente ha sido decir cinco pies, y parece más propio: lo uno, porque hallar tres pies a quien tiene cuatro es cosa fácil y nada ocasionada a pendencias, mientras que hallarle cinco es imposible; y lo otro, porque solía añadirse: y no tiene sino cuatro, y aun esta otra coletilla: no, que son cinco con el rabo” (cf. T. RAMÍREZ, Los más ingeniosos dichos populares, Edicomunicación, Barcelona 1990, pp. 126-127

6 cf. glosario s.u. ‘antoga’.

7 Cf. glosario s.u. ‘delantarus’.


EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Edición crítica (IX)


Quis te metiuit protinus in ista pelaza?

Quem berengenalem, dicas, aut quem laberinthum   165

Intrasti, miser? aut quis te induxit iniquè,

Vti de rendonem intres cum tua caterva

Manibus lavadis in hac mea fragua, gate?

Ausu temerario vultis immitare gigantes

Ferrum exercentes vasto Cyclopes in antro?             170

Piensas quod potes hodie con la tuya salire?

Officium tuum solum est velare de noche,

Vt fastidiosis maneat casa munda ratonis.

Castigum tua postulat insania, gate,

Qualem atrevida talis locura meretur.                      175

Non sunt ista vestra, tractent fabrilia fabri.

Cinco pies al gato quesiuisti nostra tomando;

Ista tibi faciam statim vt adagia quadrent,

Atque quinto pede pali molitus abibis;

Ad mensuram culpae erit castigatio tua,                 180

Lues Ixionis, lues quoque Tantali penas”.

Obstupuit gatus, simul perituraque turba;

Sed qui praesidebant volunt respondére loquenti

Positis antogis, nec non montera cabeçae

Atque delantari, nec erant nudi lacerti,                   185

Ne forte ignitis crementur brachia chispis.



___________________________________________________________

170 VERG. Aen. 8, 424 #ferrum exercebant uasto Cyclopes in antro# 172 FOL. Baldus T XXI 630 officium quibus est solum condire Triacas 176 HOR. epist. 2, 1, 116 #tractant fabrilia fabri# 182 LVCAN. 4, 748 #obstupuit# dux ipse, #simul perituraque turba# 185 OV. met. 1, 501 bracchiaque et nudos media plus parte #lacertos#

___________________________________________________________

164 protinus in ista s.lit. 169 immitare M 182 responsio catorum Vulcano in marg. 183 praesidebant correxi : praesidebat M


sábado, 25 de julio de 2020

EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Traducción (VIII)


Pues los que son pobres, si con su sudor no trabajan,

No habrá nadie que las naves gobierne en las olas saladas,

Ni nadie que los potros ser domésticos haga,                   145

Ni quien pesos lleve sobre la dura mollera,

Ni quien joyas venda al gusto de las mujeres,

Ni quien capirotes haga a los girifaltes1 esbeltos,

Ni quien en la alcándara ponga al sacre cansado,

Ni quien críe pollos, pavos, y patos, gallinas,                  150

De ricos almuerzo y de buena suma de regalados,

Ni quien adobe sillas o una partes con lañas,

Ni quien por las calles pase vendiendo juguetes,

Ni quien al menudeo muchos géneros lleve,

Agujas, alfileres, cuchillas, abalorios2 y cintas,              155

Ni quien bolillos, hilo, tramados, y los volantes,

Tocas, carrujados, mengalas3 y demás cargue;

Hagan así trabajar a todos los gobernantes,

Porque acaso no mueran de ocio sin pan los pobretes4,

Pues que hacen que trabajen como maestros de oficio 160

A los gatos, y que con su esfuerzo el sustento se ganen”.

Al tablado sube Vulcano muy enojado,

Y en gatesca lengua habla con furor amenazando:


_____________________

1 Cf. glosario s.u. ‘girifalte’.

2 Cf. glosario s.u. ‘havalorium’.

3 Cf. glosario s.u. ‘mengala’.

4 Cf. glosario s.u. ‘pobretus’.


EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Edición crítica (VIII)


 Nam qui sunt pobres si non sudore laborant,

Non erit salsis qui naues ducat in vndis,

Et non qui potros faciat domesticos esse,         145

Non qui super caput sustineat onera durum,

Et non qui foeminis placida monilia vendat,

Non qui capirotes faciat girifaltibus altis,

Non qui deffessum sacrem in alcandara ponat,

Non qui criet pollos, pavos patosque, gallinas, 150

Ricorum prandium pluriumque regalatorum,

Non qui adobar sillas aut frusta iungere lañis,

Non qui per calles passet vendiendo juguetes,

Vel qui mercimonia plura minutissima gerat,

Acus, alfileres, gladios, haualoria, cintas,        155

Neque qui bolillos, filum, tramada, bolantes,

Tocas, carruxados, mengalas et alia portet;

Sic gubernatores faciant cunctos laborare,

Ne forte otio pereant sine pane pobreti,

Pues que trabajare faciunt peritos in arte       160

Gatos, et labore proprio comedere ganent”.

Al tablado sube Vulcano muy enojado,

Y en gatesca lengua hablat furibundè minando:




___________________________________________________________________

144 LVCR. 6, 891 #salsas# #undas# 144-153 FOL. Baldus T VII 133-147 non erit aequoreis #qui# remum #ducat in undis#, / #non qui# martellet ferrum, uel mantice foghet, / #non qui# descendens montagnas tecta couertet, / #non qui# per terras it gridans spazzacaminum, / #non qui# scarparum tiret cum dente coramum, / #non qui# substigans asinos pronuntiet “ari” / #non qui# scorteghet manzos, uendetque figatum, / #non qui# uentrones uacuet, lauet idem busecchas, / #non qui# uerghezet lanam, gucchietque biretas, / #non qui# zauattas renouet, sparamenta reponat, / #non qui# bagnificet barbam, tollatque rasoro, / #non qui# praeduris scarpellet marmora picchis, / #non qui# porcellos castret conzando lauezos, / #non qui# sumpta molet frumenta, robetque farinam, / #non qui# sit tandem sguatarus, pegorarus, arator. 163 FOL. Baldus T XV 320 hic erga fustam properans #furibunde minatur#

_________________________________________________________________

143 ennarrantur aliqua officia communia humilia in marg. 144 naues s.lit. 145 s.lit. 150 pauos patosque s.lit. 151 s.lit. 152 frusta s.lit. 153 s.lit. 154 s.lit. 155 s.lit. 158 quid gubernatores civitatis facere debent otiosis in marg. 161 passen esta hoja y uayan a la pagina .13. donde comiença el uerso .162. in marg. 162 reprehensio Vulcani ad cato<s> in marg.


sábado, 18 de julio de 2020

EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Traducción (VII)


Pero ahora los gatos se toman nuestros oficios               120

Sin tu licencia ni permiso de los cerrajeros;

Ni tienen patente, ni están aprobados en el oficio,

Y no muestran la carta de examen, ni un billete

De tu mano escrito ¿Quién les da tal osadía?

¿Quien les dio alas? ¿quién tal invención ha urdido?        125

Oyendo las quejas que dan los herreros sobre los gatos,

Dijo enojado de continuo Vulcano: “Amigo,

Ve en buena hora, iré tras tus pasos adonde guiares”,

Y lo va siguiendo hasta llegar al tablado.

Se veía ocupada de bote en bote la calle,                       130

Y a tope de muchachos llena cabal la placeta.

Miraban los viejos, las viejas y las tiernas doncellas,

Y un no pequeño gentío del pueblo se había parado.

Todos los que pasaban se quedan pasmados mirando.

Corría el rumor, removiendo la risa gran carcajada;        135

Uno decía: “Explicad cúal es el sentido de aquesto”,

Otro responde: “Para que huyan del ocio los hombres,

Y todos trabajen, dáse a los ciudadanos ejemplo

(Se pone la emblema), que la ciudad no busque los vicios,

Ni quede ociosa, ni sea buena para bausanes1,              140

Ni rebose de vagabundos ni de haraganes.

A la república importa librar la ciudad de holgazanes,



_____________________

1 Cf. glosario s.u. ‘bausan’.


EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Edición crítica (VII)


Nunc autem gati sumunt sibi studia nostra         120

Sin tua licentia consensuque cerragerorum,

Nec habent patentem, arte neque sunt approbati,

Nec muestrant cartam examinis neque villetem

Tua manu scriptum. Talem quis dat osadiam?

Quis dedit alas? quis finxit tale commentum?”    125

Audiens ille quexas quas ferunt fabri de gatis

dixit enojatus statim Vulcanus: “amice,

Vade felix, sequar gressus quocumque guiares”,

Et sequitur eum veniens ad vsque tabladum.

Erat occupata de bote en bote la calle,              130

Et nimis tota placeta plena muchachis.

Miravant senes, vetulae iuvenésque puellae,

Et non pauca plebis erat detenta caterva.

Omnes transeuntes quedant pasmati mirando.

Murmur erat, grandes risu remouente cachinos; 135

Vnus dicebat: “quid innuunt ista dicatis”,

Alius respondet: “homines vt ocia vitent,

Omnesque laborent, popularibus datur exemplum

(Ponitur emblema), ne ciuitas vitia quaerat,

Neve sit ociosa, nec sit bausanibus apta,           140

Neque haraganis plenissima nec vagabundis.

Interest rei publicae ne sit holgazanus in vrbe,




_________________________________________________________________

128 STAT. Theb. 2, 19 “uade” ait “o felix, quocumque uocaris in usus” VALER. 4, 176 terga sequi properosque iubet coniungere gressus VVLG. Matth. 8, 19 Magister, sequar te, quocumque ieris 132 OV. ars 1, 217 spectabunt laeti iuuenes mixtaeque #puellae# 135 OV. met. 7, 645; ib. 9, 421 #murmur erat# || LVCR. 5, 1403 unde oriebantur #risus# dulcesque #cachinni#

_________________________________________________________________

120 accusatio legati contra catos in marg. 122 arte correxi : ate M 126 audiuit Vulcanus quaerelam et sequitur legatum in marg. 137 significatio Emblematis in marg. 139 vitia semierasum praeb. M 141 plenissima nec vagabundis s.lit. 142 holgazanus s.lit.



sábado, 11 de julio de 2020

EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Traducción (VI)


“¿Dónde se sufre, mi señor Vulcano, que gatos

Tomen oficio a tí dedicado en toda la tierra,

Y a tí en justicia otorgado al alborear de los tiempos?

Tal como fue atribuida a Ceres la tierra anchurosa,       100

Y la mar a Neptuno, el viento al henchido Eolo,

El propio amor a Narciso, la maga Circe al veneno

Y las riquezas a Creso, a la historia Clío es dedicada

Y Dédalo sabiamente al arte de arquitectura

Y en brillo a la noche Diana, ‘noctiluciente’ llamada,     105

A Milón la fuerza, a Faetón temeraria osadia,

Y se atribuyeron a Licurgo las leyes humanas,

Y la avaricia fue dedicada al mísero Midas,

La reprehensión a Momo, de igual condición que Zoilo,

Al premio y castigo Némesis, diosa de la justicia,         110

El infierno a Plutón, a la diosa Pandora los dones,

A Orfeo la música, hermosa sabiduría a Minerva,

Y el hado a las Parcas, los dones de la castidad a Penélope,

Y a la caza el esclarecido en saetas Acasto,

La guerra a Marte, a Demóstenes el orador el donaire, 115

Y Flora a las flores, y están a Feronia sujetos los bosques,

Fingen a Pan, dios de los pastores, señor de la naturaleza,

De tal guisa, rey Vulcano, se te atribuye

Lo que pertenece en el orbe a toda obra de herrería.


EL EMBLEMA MACARRÓNICO "OTIOSITAS VITANDA": Edición crítica (VI)


Donde se suffret, Domine Vulcane, que gati

Toment officium toto dedicatum in orbe,

Tibique de iure quaesitum tempore primo,

Sicut dedicata fuit ampla Cereri tellus                  100

Mareque Neptuno, tumenti Aeölo ventus,

Narciso philaucia, veneno venefica Circe

Et Croesso divitiae, historiae dedita Clio

Et architecturae sapienter Daedalus arti

Noctique Diana lucens, noctiluca dicta,                105

Miloni vires, Phaëtonti audacia grauis,

Atque humanae leges fuerunt attributae Licurgo,

Dicata misero extitit avaricia Midae,

Momo reprehensio, simili condicione Zoïli,

Vltioni et praemio Nemesis, iustitiae dea,           110

Plutoni inferna, Pandorae deae quoque dona,

Orpheo musica, sapientia pulchra Minervae

Nec non fata Parcis, Penelope munia casta

Atque venationi sagittis clarus Acastus,

Bellum etiam Marti, oratori Demostheni lepor    115

Et floribus Flora, nemoraque Feroniae parent,

Pan, deus pastorum, fingitur naturae praeesse,

Ita tibi, regi Vulcano, ista deserviunt

Quae in orbe pertinent ad cuncta opera ferri.




__________________________________________________________________

98 OV. met. 14, 680; LVCAN. 8, 129; SIL. 6, 533; ib. 12, 581 #toto# #in orbe# 100 SIL. 9, 204-205 ...tellus... / ...Cereri... VERG. georg. 1, 7 Liber et alma Ceres, uestro si munere #tellus# 101 LVCR. 2, 655 hic siquis mare Neptunum Cereremque uocare || VERG. Aen. 1, 141 Aeolus et clauso uentorum carcere regnet 105 HOR. carm. 4, 6, 38 rite crescentem face Noctilucam 112 HOR. sat. 2, 2, 3 abnormis sapiens crassaque #Minerua# 114 OV. met. 8, 306 iaculoque insignis #Acastus# 116 MART. 10, 92, 11 et delicatae laureum nemus Florae || VERG. Aen. 7, 800 praesidet et uiridi gaudens Feronia luco SIL. 13, 84 diues ubi ante omnis colitur Feronia luco 117 VERG. eclog. 10, 26; id. georg. 3, 392 #Pan deus#

____________________________________________________________

100 comparationes ad ius attributum Vulcano in marg. 108 extitit M 113 nec non s.lit.