CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

sábado, 17 de agosto de 2019

GLOSARIO DE LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: C-E



cabalis, adj.: “cabal”.
nom.sing.masc.: căbālis pach. 360
cabalisteus, adj.: “cabalístico”.
ac.pl.masc.: căbălistēos pach. 432
Posible neoformación latina macarrónica de Pacheco a partir del atestigado Cabbalistae, “especialistas en la Cábala”.
caballus, sust.: “caballo”.
abl.pl.: căballis pach. 411
cabestrus, sust.: “El ramál ò cordél que se ata à la cabezada de la caballería para llevarla de él, o para atarla à la parte donde se quiere tener assegurada (cf. Aut. s.u. 'cabestro')”.
abl.sing.: căbestro pach. 311
cacareare, v.: “cacarear”.
part.pte.ac.pl.fem.: cācārentes pach. 532
Macarronismo de conjugación heteróclita.
cachondus, adj.: “dominado de apetito venéreo (cf. DRAE 1884, s.u. 'cachondo, da')”.
abl.sing.masc.: căchondo pach. 302 ac.pl.fem.: căchondas pach. 529 ac.pl.masc.: căchondos pach. 592
cadaño, adv.: “cada año”.
adv.: cădāño pach. 520
cada vnus, pron.distrib.: “cada uno”.
nom.sing.fem.: cāda ūna pach. 264
cagare, v.: “cagar”
gerund.gen.: căgandi pach. 1
caida, sust.: “caída”.
gen.sing.: căīdae pach. 190
cairus, sust.: “Voz de la Germanía. Lo que gana la muger pública con su vil exercicio (cf. Aut. s.u. 'cairo')”.
ac.sing.: cairum pach. 30, 223
calambre, sust.: “calambre”.
nom.sing.: călambre pach. 134
calandria, sust.: “calandria”.
nom.sing.: călandrĭa pach. 570
calle, sust.: “calle”.
nom.pl.: calles pach. 240
Macarronismo semántico.
calleja, sust.: “calleja”.
abl.sing.: callēgis pach. 222
calloncus, adj.: “callonco”.
ac.pl.fem.: calloncas pach. 275
Voz no atestiguada en los diccionarios. Sí aparece en la Sátira de Pacheco, vv. 275-276: “Su garañón á Juno hizo el becco, / aunque era más callonca que una cabra”), con el evidente sentido de “lascivo”. La he encontrado como sustantivo en la acepción de prostituta de baja estofa en el Discurso de Ingreso a la RAE de D. Arturo Pérez-Reverte, titulado El habla de un bravo del siglo XVII: “La iza es, con perdón, más puta que la Caba Rumía; pero eso sí: cumplidora, limpia, ambladora y muy buena (muy godeña) en el oficio trotón. No como las trongas, abadejos y calloncos que trabajan para rufeznos traspillados (y tal vez la palabra callonco haya llegado hasta nuestros días abreviada en callo, a veces acompañada del adjetivo verbenero: callo verbenero)”.
camareta, sust.: “La pieza pequeña donde se suele poner la cama. Es voz antigua (cf. Aut. s.u. 'camareta')
abl.pl.: cămārētis pach. 92
canalla, sust.: “La gente baxa y ruin, de viles procedéres, y própia para causar daños y alborotos (cf. Aut. s.u. 'canalla')”.
dat.sing.: cănallae pach. 215 voc.sing.: cănalla pach. 341
canton, sust.: “cantón” (cf. Aut. s.u. 'cantonera': Se llama también la muger perdida y pública, que anda de esquina en esquina provocando a pecar. Díxosse assí, porque andan siempre de cantón en cantón para estar a la vista y servir más fácilmente de tropiezo a los que passan”).
abl.sing.: cantōne pach. 518
carcajada, sust.: “carcajada”.
ac.pl.: carcājādas pach. 249
carcaje, sust.: “carcaj”.
ac.sing.: carcāje pach. 253
carcoma, sust.: “carcoma”.
voc.sing.: carcōma pach. 138 nom.sing.: carcōma pach. 439
carga, sust.: “carga”.
ac.pl.: cargas pach. 96
carne, sust.: “carne”.
abl.sing.: carnĕre pach. 454
Peculiar declinación motivada por la necesidad métrica y el influjo analógico del lat. caro, carnis.
carneceria, sust.: “carnicería (cf. Aut. s.u. 'carnicería': “en lo antiguo se decía carnecería”)”.
nom.sing.: carnĕcĕrīa pach. 94
carta, sust.: “carta”.
ac.pl.: cartas pach. 484
Macarronismo semántico.
cartapacium, sust.: “cartapacio”.
ac.n.pl.: cartāpācĭa pach. 429
carreare, v.: “v.a.ant. Lo mismo que ACARREAR (cf. DRAE 1780, s.u. 'carrear')”.
inf.pte.act.: cărrĕāre pach. 312
casa, sust.: “casa”.
nom.sing.: căsa pach. 90, 221 ac.sing.: căsam pach. 375
Macarronismo semántico.
casilla, sust.: “Germ. Casucha de mancebía; “botica” o “tienda” de ramera (cf. Lexmarg. s.u. 'casilla')”.
abl.pl.: căsillis pach. 221 abl.sing.: căsilla pach. 238
causare, v.: “causar”.
pto.pte.act.nom.sing.masc.: causans pach. 197 pto.pte.act.abl.sing.fem.: causante pach. 259 pte.ind.: causat pach. 214, 255 pte.subj.: causet pach. 249 inf.pte.act.: causāre pach. 495
Macarronismo semántico.
cecam et mecam, loc.: “andar vagando ociosa e inútilmente de una parte a otra (cf. DRAE 1817, s.u. 'andar de ceca en meca')”.
ac.sing.: cēcam et mēcam pach. 266
Macarronismo de locución, et cecam et mecam “de ceca en meca”.
celestina, sust.: “celestina”.
ac.pl.: cĕlestīnas pach. 493
celosus, adj.: “celoso”.
nom.sing.masc.: cēlōsus pach. 532
ceñus, sust.: “ceño”.
nom.sing.: cēñus pach. 465
cercadus, part.pas.: “cercado”.
nom.sing.fem.: cercāda pach. 33
cercare, v.: “cercar”.
pte.subj.: cerquet pach. 622
ciegus, adj.: “ciego”.
ac.sing.fem.: ciegam pach. 257
cincha, sust.: “cincha”.
nom.sing.: cincha pach. 543
cipresus, sust.: “ciprés”.
ac.pl.: cĭprēsos pach. 589
Macarronismo de declinación heteróclita.
clauel, sust.: “clavel”.
abl.sing.: clāuēle pach. 563
cobrare, v.: “cobrar”.
pte.subj.: cobret pach. 463
cogere, v.: “cojer”.
pte.ind.: cōgent pach. 585
cola, sust.: “cola”.
ac.sing.: cōlam pach. 204
colcha, sust.: “colcha”.
nom.sing.: colcha pach. 595
colchon, sust.: “colchón”.
abl.sing.: colchōne pach. 289
comadrega, sust.: “comadreja”.
abl.pl.: cŏmādrēgis pach. 91
comentus, sust.: “Explicación, glossa, exposición ù declaración de lo que está confuso y poco inteligible (cf. Aut. s.u. 'comento')”.
ac.pl.: cŏmentos pach. 108
começon, sust.: “comezón”.
nom.pl.: cŏmēçōnes pach. 133
comilonus, adj.: “comilón”.
voc.sing.fem.: cŏmĭlōna pach. 138
comprare, v.: “comprar”.
inf.pte.act.: comprāre pach. 502
conceptus, sust.: “concepto”.
ac.pl.: conceptos pach. 443
condessa, sust.: “condesa”.
ac.pl.: condessas pach. 517
conjurus, sust.: “conjuro”.
nom.sing.: conjūrus pach. 441
connectare, v.: “conectar”.
inf.pte.act.: connectăre pach. 102
consejare, v.: “Lo mismo que Aconsejar. Es voz antiquada (cf. Aut. s.u. 'consejar')”.
pte.ind.: consējat pach. 362
consejus, sust.: “consejo”.
ac.sing.: consējum pach. 368
contaminare, v.: “contaminar”.
pte.ind.: contāmĭnat pach. 159
La regresión del acento ha de explicarse por necesidades métricas.
contare, v.: “contar”.
inf.pte.act.: contāre pach. 41
Macarronismo semántico, cf. latín contare “interrogar”.
contraltus, sust.: “contralto”.
abl.sing.: contraltu pach. 69
conuidare, v.: “convidar”.
inf.pte.act.: conuīdāre pach. 11
copla, sust.: “copla”.
nom.pl.: cŏplae pach. 104 ac.pl.: cōplas pach. 433, 484
coplilla, sust.: “coplilla”.
ac.pl.: coplillas pach. 294
cordon, sust.: “cordón”.
abl.sing.: cordōne pach. 511
corneta, sust.: “corneta”.
nom.sing.: cornēta pach. 67
Macarronismo semántico.
corrus, sust.: “corro”.
ac.pl.: corros pach. 102
corte, sust.: “corte”.
abl.sing.: corte pach. 182
cortesanus, adj.: “Comedido, atento, urbáno, y cortés […] Vale tambien entendido, avisado, atento y discreto (cf. Aut. s.u. 'cortesano')”.
ac.pl.fem.: cortēsānas pach. 208 ac.n.pl.: cortēsāna pach. 601
Macarronismo semántico.
cosquillosus, adj.: “El que tiene cosquillas (cf. Aut. s.u. 'cosquilloso')”.
gen.sing.fem.: cosquillōsae pach. 507
cf. también Lexmarg. s.u. 'cosquilloso' (m.): “pija”).
costal, sust.: “Saco ò bolsa grande, que se hace de xerga, lienzo ù otro género, que sirve para echar en él trigo, cebada y otras muchas cosas, para llevarlas y trasportarlas de una parte à otra (cf. Aut. s.u. 'costal')”.
abl.pl.: costālibus pach. 96
Macarronismo semántico (cf. lat. costalis, “costal [término anatómico]”).
costumbrare, v.: “v.a.ant. Lo mismo que acostumbrar (cf. DRAE 1780, s.u. 'costumbrar')”.
pte.ind.: costumbrant pach. 494
costumbre, sust.: “costumbre”.
nom.pl.: costumbres pach. 123
coç, sust.: “coz”.
ac.pl.: cŏçes pach. 552
criança, sust.: “crianza”.
nom.sing.: crĭança pach. 124
crica, sust.: “coño (cf. Lexmarg. s.u. 'crica')”.
ac.pl.: crĭcas pach. 497
cruxire, v.: “crujir”.
part.pte.nom.sing.fem.: crūxens pach. 440
cuadernus, sust.: “cuaderno”.
ac.pl.: cuădernos pach. 442
cuerpus, sust.: “cuerpo”.
abl.sing.: cuerpo pach. 390
culada, sust.: “culada”.
ac.pl.: cūlādas pach. 115
culipica, adj.: “culípica”.
ac.pl.fem.: cūlĭpĭcas pach. 584
Neoformación macarrónica.
cumblezus, adj.: “El competidór en pretension de amór, ò rival de otro. Es voz antiquada, y la trahe Nebrixa en su Vocabulario (cf. Aut. s.u. 'comblezo,a)”.
ac.n.pl.: cumblēza pach. 536
Posible variante vulgar adjetival de “comblezo”.

çampoña, sust.: “zampoña”.
ac.pl.: çampōñas pach. 617
çapateta, sust.: “El golpe, ò palmada, que se da en el pié, ù zapato, brincando al mismo tiempo en señal de regocijo (cf. Aut. s.u. 'zapateta')”.
nom.sing.: çăpătēta pach. 18
cf. Pachecho, Sátira, v. 289: Tus musas no sabían zapatetas
çapatetisonus, adj.: “zapatetísono”.
ac.pl.masc.: çăpătētĭsŏnos pach. 102
Neoformación macarrónica a partir del sust. zapateta.
çarçaparrilla, sust.: “zarzaparrilla”.
nom.sing.: çarçāparrilla pach. 525
çarposus, adj.: “Lo que tiene zarpas (cf. Aut. s.u. 'zarposo')”.
nom.sing.fem.: çarpōsa pach. 125
çercus, sust.: “cerco”.
ac.pl.: çercos pach. 541
çoçobra, sust.: “zozobra”.
ac.pl.: çŏçobras pach. 598
çulla, sust.: “Hierba silvestre, que se cria en la Región Occidental de la Andalucia desde Cadiz a Tarifa […] es pasto mui apetecido de todo género de animal, y especialmente del ganado mayor (cf. Aut. s.u. 'zulla')”.
abl.sing.: çulla pach. 119
çurrapa, sust.: “Prostituta de baja calidad (cf. Lexmarg. s.u. 'zurrapa' o 'puta zurrapa')”.
nom.sing.: çurrāpa pach. 298

chançoneta, sust.: “chanzoneta”.
ac.pl.: chançōnētas pach. 71
chillare, v.: “chillar”.
part.pte.abl.sing.n.: chīllanti pach. 71
china, sust.: “quina”.
ac.sing.: chīnam pach. 523
chinche, sust.: “chinche”.
ac.pl.: chinches pach. 135
chirimia, sust.: “chirimía”.
nom.sing.: chĭrĭmīa pach. 67
chirlare, v.: “Parlar atropellada y ruidosamente (cf. Aut. s.u. 'chirlar')”.
pte.ind.: chirlat pach. 29, 571
chistare, v.: “chistar”.
inf.pte.act.: chistāre pach. 451
chupa, sust.: “Vestidúra ajustada al cuerpo, larga hasta cerca de las rodillas, que abraza las demás vestidúras interiores, encima de la qual no hai más ropa que la casaca […] (cf. Aut. s.u. 'chupa')”.
gen.sing.: chūpae pach. 278
chupare, v.: “chupar”.
Pte.ind.: chūpātis pach. 344

daifa, sust.: “daifa (prostituta) (cf. Aut., Corom. s.u. 'daifa') | 1º Germ(anía). Prostituta en general y sobre todo la que está bajo la protección de un rufián a quien mantiene (cf. Lexmarg. s.u. 'daifa')”.
ac.pl.: daifas pach. 9 nom.sing.: daifa pach. 29, 251
Corominas señala que proviene del hispanoárabe dáifa 'dueña, señora' con derivación irónica. Establece su primera documentación en La Pícara Justina (1605), que hay, evidentemente, que retrotraer.
dama, sust.: “dama”.
ac.pl.: dāmas pach. 291
dança, sust.: “danza”.
ac.pl.: danças pach. 101
de longe, loc.: “de lejos”.
loc.: dē longe pach. 551
de noche, loc.: “de noche”.
loc.: dē nōche pach. 487
Macarronismo de locución.
decire, v.: “decir”.
pte.subj.: dĭgas pach. 230
dehesa, sust.: “dehesa”.
ac.pl.: dĕhēsas pach. 604
deleite, sust.: “deleite”.
abl.sing.: dĕleite pach. 343
dentera, sust.: “Cierta desazón áspera, que cáusa en los dientes el haver comido cosas agrias ò frutas por madurar | Dár dentéra. Phrase vulgar metaphorica con que se explica, que el ver alguna cosa causa deseo, apetito, ò envidia (cf. Aut. s.u. 'dentera')”.
Nom.sing.: dentēra pach. 13
depresto, adv.: “de presto”.
adv.: deprestŏ pach. 279
Macarronismo de locución.
descargare, v.: “descargar”.
inf.pte.act.: descargāre pach. 96
desafius, sust.: “desafío”.
ac.pl.: dēsāfīos pach. 531
dexare, v.: “dejar”.
imp.act.pl.: dēxāte pach. 294Bis, 345 part.pte.nom.pl.masc.: dēxantes pach. 310 pte.ind.: dĕxant pach. 486
diablisonus, adj.: “diablísono”.
ac.pl.fem.: dĭablĭsŏnas pach. 449
Neoformación macarrónica.
diablus, sust.: “diablo”.
ac.pl.: dĭāblos pach. 144, 493
diamante, sust.: “diamante”.
gen.sing.: dĭămantis pach. 634
didisti, cf. dedisti.
pto.perf.ind.: dĭdisti pach. 523
Macarronismo morfológico.
diente, sust.: “diente”.
ac.pl.: dĭentes pach. 440
digius, sust.: “Las joyas, relicarios y otras alhajas de que suelen usar las mujeres y aun los hombres por adorno (cf. DRAE 1832, s.u. 'dij, ó dije')”.
abl.pl.: dĭgĭis pach. 273
doblare, v.: “doblar”.
pte.ind.: dŏblat pach. 424
donosus, adj.: “donoso”
ac.pl.masc.: dŏnōsos pach. 27
doradus, adj.: “dorado”.
abl.sing.masc.: dŏrādo pach. 209 pach. 213
ducadus, sust.: “ducado”.
ac.pl.: dŭcādos pach. 513
duende, sust.: “duende”.
ac.pl.: duendes pach. 145
dueña, sust.: “dueña”.
nom.sing.: dueña pach. 503
duquessa, sust.: “duquesa”.
ac.pl.: dŭquessas pach. 517

empujare, v.: “empujar”.
part.pte.nom.sing.masc.: empūjans pach. 549
encerrare, v.: “encerrar”.
pte.ind.: encierrat pach. 221
encrespare, v.: “encrespar”.
pte.ind.: encrespat pach. 566
enfadare, v.: “enfadar”
pte.ind.: enfādat pach. 17
engañare, v.: “engañar”.
pte.ind.: engāñat pach. 336
enrriçare, v.: “enrizar”.
pte.ind.: enrrīçat pach. 534
enrredus, sust.: “enredo”.
ac.pl.: enrrēdos pach. 626
enrriquecere, v.: “enriquecer”.
pte.ind.: enrrīquēcis pach. 17
erguidus, adj.: “erguido”.
ac.pl.masc.: erguīdos pach. 589
escarmentare, v.: “escarmentar”
pte.subj.: ěscărmientet pach. 43
exercicius, sust.: “ejercicio”.
ac.pl.: ĕxercĭcĭos pach. 357


sábado, 10 de agosto de 2019

GLOSARIO DE LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: A-B



abeja, sust.: “abeja”.
ac.pl.: ăbējas pach. 584
abejon, sust.: “Juego del abejón. Llámase assi el juego de que usa gente rústica por entretenimiento, y se executa entre tres personas puestas en hiléra. El que está en medio abierto de piernas, y juntas las manos, moviendose à un lado y otro, hace un ruído, con la boca al modo del del abejón: amaga à uno de los dos que están à los lados, que le esperan con un brazo levantado, y la mano del otro puesta en la mexilla, y dá al que se descuida un golpe en la mano que tiene puesta en el carrillo: y si no hurta, y aparta tan presto el cuerpo, recibe otro del que le está esperando (cf. Aut. s.u. 'abejón')”.
abl.sing.: ăbĕjōne pach. 113
abestruziuolus, adj.: “avestruzívolo”.
ac.pl.fem.: ābestrūzĭuŏlas pach. 258
Neoformación macarrónica.
ablandare, v.: “ablandar”.
pte.subj.: ablandet pach. 366 pte.ind.: ablandat pach. 559
abraçare, v.: “abrazar”.
pte.ind.: abrāçat pach. 483, 627 pte.subj.: abrāçem pach. 621
abraçus, sust.: “abrazo”.
ac.pl.: ăbrāços pach. 629
acechare, v.: “acechar”.
inf.pte.act.: ācēchāre pach. 18
açotare, v.: “azotar”.
pte.ind.: ăçōta pach. 357
açote, sust.: “azote”.
ac.pl.: ăçōtes pach. 426
ad partem, loc.: “a parte”.
loc.: ad partem pach. 379
adelfa, sust.: “adelfa”.
abl.sing.: ădelfa pach. 119
adobare, v.: “Se toma tambien por curtir, suavizar, y componer (cf. Aut. s.u. 'adobar')”.
pte.ind.: ădōbant pach. 272
aethereus, adj.: “etéreo”.
ac.pl.masc.: aethĕrĕos pach. 81
afeite, sust.: “afeite”.
abl.sing.: āfeite pach. 267 ăfeite pach. 296
cf. Pacheco, Sátira, v. 512: No cure más de afeite y componerse
agenus, adj.: “ajeno”.
abl.sing.fem.: āgēna pach. 492
ahorcare, v.: “ahorcar”.
inf.pte.act.: āhorcāre pach. 510
aiuda, sust.: “ayuda”.
ac.sing.: āiūdam pach. 396
alamus, sust.: “álamo”.
ac.pl.: ălămos pach. 627
albarda, sust.: “El aparéjo que ponen à las bestias de carga, para que puedan comodamente llevarla, y sin lastimarse el lomo (cf. Aut. s.u. 'albarda')”.
nom.sing.: albarda pach. 110, 554
albergus, sust.: “albergue”.
ac.sing.: albergum pach. 128
Pacheco opta por macarronizar el castellano 'albergue' por la segunda declinación latina para evitar el dígrafo 'gu' ante la desinencia de ac.sing.de la 3ª decl. -em, lo que le plantearía problemas de escansión.
alcaçar, sust.: “alcázar”.
abl.sing.: alcāçăre pach. 183
alcahueta, sust.: “alcahueta”.
ac.pl.: alcāhuetas pach. 491
alcançare, v.: “alcanzar”.
inf.pte.act.: alcançare pach. 519
alegrare, v.: “alegrar”.
pte.ind.: ălegrat pach. 129, 607
alegre, adj.: “alegre”.
ac.pl.masc.: ălegres pach. 560
alisus, sust.: “aliso”.
ac.pl.: ălīsos pach. 580
aljaua, sust.: “aljaba”.
nom.sing.: aljāua pach. 237
aljofar, sust.: “aljófar”.
abl.sing.: aljōfăre pach. 568
alpestre, adj.: “Cosa perteneciente à los montes llamados Alpes […] usada en lo Poético, y tomada por nevada y blanca (cf. Aut. s.u. 'alpestre')”.
ac.pl.fem.: alpestres pach. 614
Macarronismo semántico cf. Du Cange, s.u. 'alpestris'.
altabaque, sust.: “cestillo, ò canastillo que se hace de mimbres, o pajas de hechura de azafate, y algo más altos sus bordes, que sirve para llevar algunas cosas de poco peso de una parte a otra, ò para guardarlas y tenerlas a mano. Solo tiene uso en Andalucía esta voz (cf. Aut. s.u. 'altabaque')”.
ac.sing.: altābāquĕ pach. 219
alumbrare, v.: “alumbrar”.
pte.ind.: ālumbrat pach. 129 ălumbrat pach. 466
alumbre, sust.: “alumbre”.
abl.sing.: ălumbre pach. 498
aluayalde, sust.: “La substancia del plomo, que metido en vinagre fuerte se dissuelve y evapóra en polvo à manera de cal, blanquissimo, que se queda pegado à la superficie de la plancha ò lámina infundida en el vinagre, y raído, ò raspádo se coge por vários usos […] Acudid al cuero con el albayalde, que los años no se ván en valde. Refr. Que satiriza à las mugéres (cf. Aut. s.u. 'albayalde')”.
abl.sing.: aluāyalde pach. 269
amansare, v.: “amansar”.
inf.pte.act.: āmansāre pach. 370
amenazare, v.: “amenazar”.
part.pte.nom.sing.masc.: ămēnāzans pach. 152
amorisonus, adj.: “amorísono”.
ac.pl.masc.: ămōrĭsŏnos pach. 576
Neoformación latina humanística.
ampolletichupus, adj.: “chupaampolletas”.
gen.sing.masc.: ampollētĭchŭpi pach. 278
Neoformación macarrónica. Basada en la palabra '*chupaampolletas', similar a otras sí registradas en léxicos como 'chupacirios' o ' chupalámparas' con el sentido de 'beato' o 'santurrón'. La ampolleta en Aut. es tomada por diminutivo de 'ampolla', donde se da un ejemplo clarificador: “HORTENS.Mar.fol.131. No vemos las ampollas de la sangre de los Mártyres, que helada duramente, se liquida (cf. Aut. s.u. 'ampolla').
anchus, adj.: “ancho”.
nom.sing.fem.: ancha pach. 103
andare, v.: “andar”.
inf.pte.act.: andāre pach. 290 pto.impf.ind.: andābant pach. 323
antorcha, sust.: “antorcha”.
nom.pl.: antorcha pach. 383
apegare, v.: “apegar”.
pte.ind.: āpēgat pach. 530
apressurare, v.: “apresurar(se)”.
imp.act.pl.: aprĕssŭrāte pach. 34
apretare, v.: “apretar”.
pte.subj.: aprietem pach. 628
arrepentitus, part.pas.: “arrepentido”.
nom.pl.fem.: arrēpentītae pach. 352
arrechare, v.: “Enhestar, poner derecha, erguida y tiesa alguna cosa. Trahe este verbo en su vocabulario Nebrixa; pero está antiquado (cf. Aut. s.u. 'arrechar')”; “Referido a la pija, ponerse ésta erecta (cf. Lexmarg. s.u. 'arrechar')”.
pte.ind.: arrēchat pach. 535
arrimare, v.: “Llevar o practicar el queridaje o amancebamiento; relaciones amorosas no legalizadas (cf. Lexmarg. s.u. 'arrimar')”.
inf.pte.act.: arrīmāre pach. 501
arripardus, adj.: “arripardo”.
nom.sing.masc.: ărrĭpardus pach. 550
Voz no atestiguada.
arronjare, v.: “arrojar”.
pte.ind.: arronjat pach. 552
ascus, sust.: “asco”.
abl.sing.: asco pach. 449, 460
asquerosus, adj.: “Se dice también el que tiene asco, ò acostumbra hacer ascos (cf. Aut. s.u. 'asqueroso, sa)”.
voc.fem.pl.: asquērōsae pach. 16
atabal, sust.: “Instrumento bélico, que se compone de una caxa de metal en la figúra de una media esphera, cubierta por encima de pergamino, que se toca con dos palos pequeños, que rematan en bolas (cf. DRAE 1726, s.u. 'atabal').
ac.pl.: ătăbāles pach. 265
atincar, sust.: “Goma de un árbol Indiano, que en las boticas llaman Borrax (cf. Aut. s.u. 'atíncar')”.
abl.sing.masc.: ătincăre pach. 303
Informa Corominas en su diccionario que atíncar en el lunfardo argentino significa “veneno que enloquece”.
aullidus, sust.: “aullido”.
ac.pl.: aullīdos pach. 144
avisadus, adj.: “Vale tambien advertido, discréto, sábio y capaz (cf. Aut. s.u. 'avisado')”.
nom.sing.fem.: ăuĭsāda pach. 122
ay, interj.: “¡ay!”
interj.: ay pach. 187
azahareriferus, adj.: “imbuido de azahar”
ac.pl.masc.: āzăhărērĭfĕros pach. 578
Neoformación macarrónica.

baba, sust.: “baba”.
ac.pl.: băbas pach. 158
bagassa, sust.: “Germ. Prostituta de baja calidad (cf. Lexmarg. s.u. 'bagasa')”.
voc.sing.: băgassa pach. 344
baheare, v.: “intr. Vahear (cf. DRAE Histórico 1936 s.u. 'bahear'); “Echar de si vaho, ù vapor. Fórmase del nombre vaho (cf. Aut. s.u. 'vahear')”.
pto.perf.ind.: băhĕāuit pach. 303
bailare, v.: “bailar”.
pte.ind.: bailant pach. 113
baladrus, sust.: “s.m.antiq. Grito, alarido, ó voz espantosa (cf. DRAE 1770, s.u. 'baladro')”.
abl.sing.: bāladro pach. 163
bambaneare, sust.: “Lo mismo que bambalear. No tener firmeza, y menearse à una parte y à otra, como quien no está firme (cf. Aut. s.u. 'bambanear')”.
inf.pte.act.: bambănĕāre pach. 306
baratus, adj.: “barato”.
ac.pl.: bărātos pach. 502
barnizare, v.: “barnizar”.
pte.ind.: barnīzant pach. 268
bastardulus, adj.dim.: “bastardito”.
nom.sing.masc.: bastardŭlus pach. 216
Neoformación latina humanística.
bastare, v.: “bastar”.
pte.ind.: bastat pach. 177 pte.subj.: bastet pach. 410
batire, v.: “batir”.
gerund.abl.sing.: bătiendŏ pach. 203
baxon, sust.: “Instrumento músico de boca […] Llámase asi por imitar el punto bajo ú octava baja de la música (cf. Aut. s.u. 'bajón')”.
abl.sing.: bāxōne pach. 72
beata, sust.: “Irónicamente, y en significación contraria (a la recta de carácter clerical) llama el vulgo a la muger que fingiendo recogimiento y austeridad, vive mal y se emplea en tratos y exercicios indecentes, y perversos (cf. Aut. s.u. 'beata')”.
ac.pl.: bĕātas pach. 500
Macarronismo semántico.
biçarrus, adj.: “bizarro”.
nom.sing.masc.: bĭçarrus pach. 534
bislumbre, sust.: “vislumbre”.
abl.sing.: bislumbre pach. 533
blancus, adj.: “blanco”.
ac.pl.fem.: blancas pach. 296, 358
blason, sust.: “blasón”.
abl.sing.: blăsōne pach. 452
bobus, adj.: “bobo”.
nom.pl.fem.: bŏbae pach. 486
boca, sust.: “boca”.
abl.sing.: bŏca pach. 305 ac.sing.: bŏcam pach. 393
bocadus, sust.: “bocado”.
ac.pl.: bŏcādos pach. 138
bofete, sust.: “Golpe en el carrillo || “Y hazen con él juguetes \ a bofetes, \ repelón y bofetada” Canc. De Castillo, de. 1882, t. 2 p. 280 (cf. DRAE 1936, s.u. 'bofete')”.
ac.pl.: bŏfētes pach. 113
bolsa, sust.: “bolsa”.
ac.pl.: bolsas pach. 344 abl.sing.: bolsa pach. 492
bonete, sust.: “bonete”.
abl.sing.: bŏnēte pach. 332
bonitus, adj.: “bonito”.
ac.pl.masc.: bŏnītos pach. 345
borricus, sust.: “borrico”.
ac.pl.: borrīcos pach. 311
botica, sust.: “2º Germ. Casa de putas por oposición a BURDEL, “barrio de putas” (cf. Lexmarg. s.u. 'botica')”.
abl.sing.: bŏtīca pach. 225
brama, sust.: “En sentido fig. Encandilamiento, encelamiento; acto de perseguir a las mujeres (tomado de la actitud del ciervo cuando está en celo) (cf. Aut. s.u. 'brama')”.
nom.sing.: brāma pach. 543
bramare, v.: “bramar”.
pte.ind.: brămat pach. 87 part.pte.abl.sing.masc.: brămanti pach. 162 part.pte.ac.sing.masc.: brămantem pach. 424
bramidus, sust.: “bramido”.
abl.sing.: brămīdo pach. 170
brauosus, adj.: “adj.antiq. Lo mismo que bravo (cf. Aut. s.u. 'bravoso, sa')”.
ac.pl.masc.: brăuōsos pach. 434
brauus, adj.: “bravo”.
abl.sing.n.: brăuo pach. 162 ac.pl.masc.: brāuos pach. 370 nom.sing.masc.: brăuus pach. 537
brazus, sust.: “brazo”
abl.sing.: brāzo pach. 19 abl.pl.: brācis pach. 288
brete, sust.: “El cepo, ò prisión estrecha de hierro, que se pone à los réos en los pies, para que no se puedan huir (cf. Aut. s.u. 'brete')”.
abl.sing.: brēte pach. 151 ac.sing.: brētem pach. 422
brocadus, sust.: “brocado”.
gen.sing.: brŏcādi pach. 595
bronzus, sust.: “bronce”.
abl.sing.: bronzo pach. 168
Declinación heteróclita.
broquel, sust.: “broquel”.
abl.pl.: brŏquēlĭbus pach. 411
bubas, sust.: “Usado regularmente en plural. Enfermedad bien conocida y contagiosa, llamada tambien mal Francés, y Gálico […] (cf. Aut. s.u. 'buba, ò bubas')”.
nom.pl.: bŭbae pach. 134 gen.pl.: būbārum pach. 520
cf. Pacheco, Sátira, v. 229: De Guayacán, las bubas y la roña.
bufare, v.: “bufar”.
pte.ind.: būfat pach. 88 part.pte.abl.sing.n.: bŭfanti pach. 543
burdele, sust.: “burdel”.
ac.sing.: burdēle pach. 221
burla, sust.: “burla”
ac.sing.: burlas pach. 3
burra, sust.: “burra”.
ac.sing.: burram pach. 551
buscare, v.: “buscar”.
inf.pte.act.: buscāre pach. 295 pto.impf.ind.: buscābat pach. 392 pte.ind.: buscat pach. 544

lunes, 5 de agosto de 2019

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Traducción (XXXVIII)



de qué es el amor, si evitar tan agradables calores
no pueden siquiera los delfines en gélidas aguas,
¿qué extraña si el hombre blando, que en corazón un regalo
tierno oculta, y no es de diamante y bronce su pecho,
sienta y albergue en su corazón amables calores?                         635
Todo lo vence el amor, y al amor nosotros cedamos.




632 Alude "si los delfines mueren de amores"1






_____________________________________________________
1 Comienzo de una estrofilla lírica tradicional conocida como "endecha de Canarias": "Si los delfines mueren de amores,/¡triste de mí, qué harán los hombres,/que tienen tiernos los corazones!" (cf. M. FRANK ALATORRE, Nuevo corpus de la antigua lírica popular hispánica (s. XI al XVII), UNAM, 2003, vol. I, p. 533). Alberto Blecua, en su edición de los Apotegmas de Rufo, explica la leyenda de los delfines enamorados "alude a la creencia, ya clásica, de que los delfines se enamoraban de las jóvenes que veían en las playas y llegaban a salir a la arena en su busca, muriendo embarrados, De ahí la cancioncilla tradicional...", cit. por J. M. PEDROSA, "Si los delfines mueren de amores...: de la Antigüedad clásica a los botos seductores del Amazonas", Anuario de Letras, vol. 39 (2001) pp. 351-368: 354.

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (XXXVIII)



quid sit amor, si tam dulces vitare calores
non etiam possunt gelidis delphines in vndis,
quid mirum si blandus homo, cui corde regalus
blandus inest, nec pectus habet diamantis et aeris
sentiat et dulces agitet sub corde calores.                                 635
Omnia vincit amor et nos cedamus amori.





632 Alude si los delphines mueren de amores





______________________________________________________________________

631 OV. met. 13, 762 #quid sit amor# 632 OV. trist. 3, 10, 43 tum neque se pandi possunt #delphines# in auras 633 OV. epist. 15, 85 #quid mirum, si# 635 VERG. Aen. 4, 332 #sub corde# 636 VERG. ecl. 10, 69 omnia uincit Amor; et nos cedamus Amori.

______________________________________________________________________

632 forse adnotauit in margine codicis Z ipse scriba 634 pectus ZH  : potus B || aeris ZB : aere H finis Huius / bien pudiera corregir algunos versos adulterados / por culpa de los que han trasladado y que ban en esta obrilla / pero seria vn atrebimiento grande y digno de solo el / autor della y ansi correran, Pero se dezir aun / que es este traslado el mas çercano al original de quan / tos agora ay holgaria que pareciesse alla lo que ello es / que a mi voto es incomparable en este genero de Seuilla / 7 de Marzo explicit Z