CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

sábado, 9 de diciembre de 2023

GLOSARIO GENERAL DE LA POESÍA MACARRÓNICA EN ESPAÑA: J

 

J




jabon, sust.: “esteatita blanca (mineral de color blanco y verdoso suave, y tan blando que se raya con la uña) que los sastres emplean para señalar el sitio por donde han de cortar o coser” (RAE, Diccionario de la Lengua Española, s.u. ‘jabón (de sastre)’ y ‘esteatita’).

Abl.sing.: jăbōne epist. 69

jaez, sust.: “jaez”.

Abl.pl.: jăēzĭbus otios. 69 ac.pl.: jăēzes PM1242PM2138

jaleare, v.: "jalear (animar a los que cantan con palmadas, etc.)".

Pte.ind.: jălĕat Pep. 37

jamon, sust.: “jamón”.

ac.pl.: jămōnes pach. 512

jardin, sust.: “jardín”

abl.sing.: jardīne pach. 118

jarra, sust.: "jarra".

Abl.pl.: jarris Pep. 31

jaspe, sust.: “jaspe”.

Abl.sing.: jaspe otios. 73

jayan, sust.: “jayán (cf. glosa autógrafa a otios. 52 ‘jayanes’).

Nom.pl.: jăyānes otios. 52

jazmin, sust.: “jazmín”.

ac.pl.: jazmīnes pach. 625

jeta, sust.: “Los labios gruesos y abultados (cf. DRAE 1837, s.u. 'jeta')”.

ac.pl.: jĕtas pach. 269

jopear, v.: "corretear (cf. Acad. s.u. 'hopear')".

Gerund.abl.: jŏpĕāndŏ Priap. 18

jornal, sust.: “jornal”.

Ac.pl.: jornālia otios. 346

Sustantivo vulgar macarronizado en género neutro por necesidades métricas. El macarronismo ha sido asimilado en su declinación a un sust.n. de la 3ª dec. tema en –i tipo animal.

jubon, sing.: “Es vestido justo y ceñido, que se pone sobre la camisa y se ataca con las calças (Cov. s.v. ‘jubón’)”.

Ac.sing.: jŭbōnem Bald. 51

jugare, v.: "jugar".

Inf.pte.act.: jŭgāre PM1265, 364 pto.perf.ind. jŭgārunt PM1367

juguete, sust.: “juguete”.

Ac.pl.: jŭguētes otios. 153 Ac.sing.: jŭguetem PM12

Tratamiento prosódico largo del diptongo vulgar.

juegus, sust.: “juego”

nom.sing.: juegus Mend. 17 ac.sing.: juegos pach. 27, 541, 624

jugare, v.: “jugar”.

pto.perf.ind.: jūgāuit Mend. 20 inf.pte.act.: jūgāre pach. 257 part.pte.ac.pl.fem.: jŭgantes pach. 358

juncia, sust.: “especie de junco muy oloroso que produce unas hojas semejantes à la del puerro; pero mas largas y sutiles (Aut. s.u. ‘juncia’)”.

Abl.sing.: junciă otios. 56

justa, sust.: “justa”.

nom.sing.: justa pach. 410, 416

juzgare, v.: "juzgar".

Inf.pte.act.: juzgāre Pep. 21


sábado, 2 de diciembre de 2023

GLOSARIO GENERAL DE LA POESÍA MACARRÓNICA EN ESPAÑA: I

 

I



ida, sust.: "ida".

Gen.sing.: īdae PM1403

idaea, sust.: "idea".

Ac.pl.: ĭdǣas metr. 104

Voz aparentemente latina (cf. lat. ĭdĕa "idea").

idioma, sust.: "La phrase y modo particular de hablar de algunos; y assi se dice en Idióma de la Corte, ò en Idióma de Palacio (cf. Aut. s.u. 'idioma')".

Nom.sing.: ĭdioma otios. 230 īdioma otios. 250 ĭdĭōma metr. 1

Macarronismo semántico (cf. lat. ĭdĭōma ‘idiotismo’ [gram.]) con tratamiento prosódico largo del diptongo vulgar ‘i’ en otios.

igualare, v.: “igualar”.

pte.ind.: īgualat pach. 70

imitare, v.: “imitar”.

p.pte.ac.sing.masc.: īmītantem carm. 2 inf.pte.act.: ĭmĭtāre metr. 43 gerund.abl. ĭmĭtandŏ metr. 43

Voz aparentemente latina (cf. lat. Ĭmĭtantem).

importans, adj.: “importante”.

nom.sing.fem.: importans pach. 230

Macarronismo semántico.

importare, v.: "importar (ser importante)".

Pte.ind.: important metr. 71

impreñare, v.: “Germ. “Henchir” (J.H.) (cf. Lexmarg. s.u. 'empreñare')”.

inf.pte.act.: imprēñāre pach. 500

Neoformación macarrónica o variante vulgar no atestiguada de 'empreñar'.

in blancum echare ojos, loc.: “echar (poner) en blanco los ojos”.

loc.: in blancumque ĕchāre... ōjos pach. 508

Macarronismo de locución.

in fine, loc.: "en fin".

Loc.: in fīne metr. 110

in folio, loc.: "en folio (se dice del libro, folleto, etc., cuyo tamaño iguala a la mitad de un pliego de papel de marca ordinaria española)".

Loc.: in fŏlĭo metr. 17

in forma, loc.: "en forma".

Loc.: in forma metr. 133

in largum, loc.: "a lo largo".

Loc.: in largum Pep. 30

Macarronismo de locución.

in octavo, loc.: "en octavo (dícese del libro, folleto, etc., cuyo tamaño iguala a la octava parte de un pliego de papel de marca ordinaria)".

Loc.: in octāvo metr. 18

in quantum ad, loc.: "en cuanto a".

Loc.: in quantum ad metr. 130

in summa, loc.: "en suma".

Loc.: in summa Pep. 55

Macarronismo de locución.

in tota vita, loc.: "en toda la vida (jamás)".

Loc.: in tōta vīta metr. 5

in vita, loc.: "en la vida (jamás)".

Loc.: in vītā Pep. 9

Macarronismo de locución.

inamorare, v.: "enamorar".

Gerund.gen.: ĭnămōrandi metr. 83

Neoformación latino-macarrónica.

incalaboçare, v.: “Poner ó meter á alguno en calabozos (cf. DRAE 1791, s.u. 'encalabozar')”.

pte.ind.: incălăbōçat pach. 425

Neoformación macarrónica o variante vulgar no atestiguada de 'encalabozar'.

incaprichare, v.: "encapricharse".

Pto.perf.ind.: incaprīchāvit metr. 10

Neoformación latino-macarrónica.

incornare, v.: “encornar”.

inf.pte.act.: incornāre pach. 499

incoroçabilis, adj.: “encorozable”.

ac.n.sing.: incŏrŏçābĭle pach. 491

Neoformación macarrónica (cf. Lexmarg. s.u. 'encorozamiento': “El acto de poner a alguien la coroza o de sufrir el castigo con la coroza puesta, generalmente se castigaba así a los sospechosos de brujería o alcahuetería”, y 'coroza': “Capirote de cartón pintado o cubierto de plumas que se ponía a los reos condenados a algún castigo que se ejecutaba públicamente”).

infans, sust.: "infante (cada uno de los hijos varones y legítimos del rey, nacidos después del primogénito)".

Ac.sing.: infantem Priap. 36

Macarronismo semántico cf. lat. infans "que no habla".

ingle, sust.: “ingle”

abl.sing.: ingle pach. 14

ingrediente, sust.: "ingrediente".

Gen.pl.: ingrĕdĭentum metr. 34

inmensus, adj.: "inmenso".

Abl.sing.masc.: inmenso Pep. 38

inmundus, adj.: “inmundo”.

Nom.sing.fem.: inmunda otios. 300

inroscare, v.: “enroscar”.

gerund.abl.sing.: inroscandŏ pach. 204

Neoformación macarrónica o variante vulgar no atestiguada de 'enroscar'.

intallare, v.: “entallar”.

inf.pte.act.: intallāre pach. 619

intentare, v.: "intentar".

Pte.ind.: intentant metr. 44

inventare, v.: "inventar".

Pto.perf.ind.: inventāvēre metr. 67

isla, sust.: “isla”.

Nom.sing.: isla otios. 17

izare, v.: "izar".

Pte.ind.: īzat Pep. 106

sábado, 25 de noviembre de 2023

GLOSARIO GENERAL DE LA POESÍA MACARRÓNICA EN ESPAÑA: H

 H



habere, v.: “haber”.

Inf.pte.: hābēre Bald. 34

Voz empleada en su uso impersonal vulgar y no en el latino (cf. hăbēre, “tener”).

hablare, v.: “hablar”.

Pte.ind.: hablat otios. 163 inf.pte.act.: hablāre metr. 95, 119

haca, sust.: “caballo pequeño, que de su naturaleza y casta no tiene la estatura de los demás caballos” (Aut. s.u. ‘haca’).

Nom.sing.: hăca epist. 19

hallare, v.: "hallar".

pto.perf.ind.: hăllāuit Mend. 15

hambre, sust.: “hambre”.

nom.sing.: hambre pach. 131

hambronus, sust.: "El que anda siempre manifestando hambre (cf. Aut. s.u. 'hambrón')".

Nom.pl.: hambrōni Pep. 65

Apunte de declinación heteróclita.

haraganus, sust.: “haragán”.

Abl.pl.: hārāgānis otios. 141

haron, adj.: “tardo, floxo, perezoso, y lo mismo que haragán” (Aut. s.u. ‘haron, na’).

Abl.sing.: hărōne epist. 74

Primitivamente se aplicaba al caballo o bestia que se niega a andar y pronto se hizo sinónimo de haragán. Esencialmente es en castellano palabra de la Edad Media y Siglo XVI, anticuada después del Siglo de Oro (cf. Corom. s.u. ‘haragán’).

harria, sust.: “recua (cf. DRAE 1884 [1ª doc.], s.u. 'harria')”.

nom.sing.: harrĭa pach. 95

hartus, adj.: “harto”.

ac.pl.fem.: hartas pach. 454

haualorium, sust.: “cierto género de cuentas de vidrio de vários colóres, de que se hacen rosarios, colláres, lámparas, y otras cosas (Aut. s.u. ‘abalorio’).

Ac.pl.n.: hăuălōria otios. 155

La 1ª doc. haualloro data de 1400, y la de la forma abalorio de 1605 (Pícara Justina) (cf. Corom. s.u. ‘abalorio’). La variante havalorio no resulta atestiguada en otra parte. Resulta el primer caso de sustantivo vulgar macarronizado en género neutro.

hazaña, sust.: “hazaña”.

Ac.pl.: hăzāñas scrib. 14

hechus, p.p. 'hacer': "hecho".

Ac.sing.fem.: hēcham PM13

hediondus, adj.: “hediondo”.

ac.pl.n.: hĕdĭonda pach. 135

Cf. Pacheco, Sátira, v.46: No hay burdeles hediondos y bubosos

hedor, sust.: “hedor”.

abl.sing: hĕdōre pach. 160

hembra, sust.: “hembra”.

nom.sing.: hembra pach. 528

hermanus, sust.: “hermano”.

Nom.sing.: hermānus Bald. 29

herrerus, sust.: “herrero”.

Nom.sing.: herrērus epist. 98 nom.sing.: hĕrrērus otios. 92

hidalgus, sust.: “la persona noble que viene de casa y solár conocido, y como tal está exento de los pechos y derechos que pagan los villanos" (Aut. s.u. ‘hidalgo’).

Nom.sing.: hĭdalgus epist. 95, 109

hilandera, sust.: “hilandera”.

Gen.pl.: hīlandērārum Marq. 10

hilare, v.: “hilar”.

Inf.pte.act.: hīlāre otios. 374

hiluanare, v.: “hilvanar”.

pte.ind.: hiluānat pach. 408

hincare, v.: “hincar”.

pto.impf.ind.: hincābant pach. 415 pte.ind.: hincat PM147

hobachus, adj.: “Lo mismo que hobachón. Dexado y floxo por falta de exercicio ù trabájo, y que se mueve con dificultad y fatiga (cf. Aut. s.u. 'hobacho, cha')”.

gen.sing.: hōbāchi pach. 416

hocicare, v.: "Levantar ò mover la tierra ù otra cosa en el hocico, de cuya palabra se forma. Dícese regularmente hozar (cf. Aut. s.u. 'hocicar')".

Pte.ind.: hŏcīcat Pep. 106

hoja, sust.: "hoja".

Abl.pl.: hōjis Pep. 117

holgazane, adv.: “holgazanamente”.

Holgāzānĕ otios. 308

Primer ejemplo de adverbio macarrónico derivado de un adjetivo vulgar. Es de notar asimismo la cantidad breve del sufijo al modo folenguiano (cf. Introd. IV. 1. 1).

holgazanus, adj.: “holgazán”.

Nom.sing.: hŏlgăzānus otios. 142

hondissimus, adj.superl.: “hondísimo”.

nom.sing.fem.: hondissima pach. 395

hondus, adj.: "hondo".

Abl.pl.: hondis metr. 7

honestus, adj.: “honesto”.

Nom.sing.fem.: hōnesta otios. 275

honr(r)a, sust.: "honra".

Ac.sing.: honram PM123 honrram PM221 abl.pl. honris PM1335 honrris PM2175

horadare, v.: “horadar”.

Inf.pte.act.: hōrādāre carm. 20

horca, sust.: “horca”.

Ac.pl.: horcas epist. 16 nom..sing.: horca epist. 91

horizonte, sust.: “horizonte”.

Dat.sing.: hŏrĭzonti otios. 30 abl.sing. hŏrĭzonte otios. 329

Voz aparentemente latina (cf. lat. Hŏrīzon).

hornilla, sust.: “hornilla”.

Ac.pl.: hornillăs otios. 477

horologius, sust.: “reloj”.

Nom.sing.: hŏrŏlōgĭus epist. 42

Posible primer macarronismo morfológico documentado (cf. lat. horologium, i ‘reloj’). No se puede afirmar con toda seguridad su carácter voluntario, aunque quizás haya sido motivado por el deseo de evitar hiato ante horam.

hoyus, sust.: "hoyo".

Ac.pl.: hōyos PM144

hueuus, sust.: “huevo”.

ac.pl.: hueuos pach. 513

humanista, sust.: "humanista".

Nom.pl.: hūmānistae metr. 99 ac.pl. hūmānistas metr. 74 gen.pl. hūmānistarum metr. 111

humanisticus, adj.: "humanístico".

Nom.sing.fem.: hūmānistĭca metr. 130

humidus, adj.: "húmedo".

Abl.pl.fem.: hŭmĭdis Merl. 92

Voz aparentemente latina (cf. lat. hūmĭdus).

hundere, v.: "hundir".

Inf.pte.act.: hundĕre Merl. 77