CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

viernes, 16 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (VI)



Nápoles, Roma, Milán y Génova, Marcos,
El Gran Capitán1, el rey francés muchas veces rogaban
Que fuera su soldado; ahora de hambre morimos
En nuestra tierra, si lícito es creerlo debido”.                            70
“¡Oh, mísera España!” gritando quiebra ya las estrellas
Otro, y, humilde, sólo mil ducados demanda,
Jactándose de destructor de la Junta2 y del propio Padilla3
Con su saber, sus consejos, y sus propios ducados,
-Quizás también éste solo tramó las Comunidades-                  75
Y ya que no le creen, gritos manda a las nubes,
Blasfema del Rey, de todos los flamencos4 reniega.
Otro a su costa dijo haber pagado soldados,
Al servicio del Rey luchando de día y de noche.
Y este borracho tirado bocarriba en su antro                            80
Callando asechaba por si trincar pudiera unas villas,










_________________________
1 En la línea anterior (beatus) Marcus parece sinécdoque por Venecia (M1 ofrece la lectura Mantue), por lo que hemos puesto coma al final del verso, para aislar claramente Marcus de la mención de Gonzalo Fernández de Córdoba, llamado El Gran Capitán (1453-1515).
2 Se conoció como Junta Santa a la reunión de las ciudades rebeldes.
3 Juan de Padilla (1484-1521). Fue nombrado capitán general de los comuneros por la Junta Santa de Ávila en 1520. Derrotado en Villalar (23 de abril de 1521), fue hecho prisionero, y ejecutado junto con Bravo y Maldonado.
4 El lexema de este macarronismo procede del neerl. flaming 'natural de Flandes' (y concretamente los poderosamente presentes en la corte de Carlos V), ya que no aparece documentado ningún esp. *flamingo (cf. Corom. s.v. 'flamenco'). Este “ardoroso” partidario del bando imperial acaba cayendo en las mismas críticas a los extranjeros acaparadores de cargos de la corte real que caracterizaban parte de las reivindicaciones comuneras.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (VI)



Napoles et Roma, Millanum, Jenoua, Marcus,
Magnus Capitaneus, rex Francus sepe rogabant
Me sibi soldatum; nunc nunc de fame perimus
Finibus in nostris, si dignum credere fas est".                  70
"O miseram Españam!" gridans iam sidera rumpit
Alter, et humiliter ni ducatos mille demandat
Jactans, vt et Junctam ruperit ipsumque Padillam
Consilio dictisque suis suisque ducatis,
-Forsan et hic solus tramauit Comunitates-                     75
Et quia non credunt gritos ad nubila mandat,
Blasfemat Regem, Flamingos renegat omnes.
Alter suis spensis dixit pagasse soldatos,
Regis in seruitio pugnans noctesque diesque.
Et hic borachus jacens resupinus in antro                       80
Assechabat callans posset si capere villas,









_____________________________________________________________________________
68 VERG. ecl. 5, 88 mecum #saepe rogaret# OV. ars 2, 127 iterumque iterumque #rogabat# 69 MART. 1, 99, 18 fame peribis VVLG. Luc. 15,17, 3 ego autem hic fame pereo 70 VERG. Aen. 4, 211 nostris ... in finibus || MANIL. 4, 896 #credere fas est# || OV. met. 3, 311 eripitur patrioque tener (si credere dignum est) 71 FOL. Baldus T VI 57 exclamat miser ille #gridans# animaliter : "oyme" || VERG. Aen. 2, 488 ferit aurea #sidera# clamor 72 AVG. ciu. 5, 24 p. 237, 7D obsequia nimis humiliter salutantium || FOL. Baldus P VII 343 ostus eum menat #ducattos mille# guadagnas ib. T IX 91 ille guadagnabit #ducattos mille# debottum 73 SIL. 17, 137 Sidonii iuuenis celebrant: ut ruperit Alpes 76 MART. 12, 25, 3 quod mihi #non credis# || FOL. Baldus T XVI 260 saepe reclamat eum, #cifilos ad sidera mandat# ib. XII 33 qui sine speranza #uoces ad nubila mittunt# 77 FOL. Baldus P X 196-T XIII 280 #blasphemantque deum# 79 VERG. Aen. 6, 556 #noctesque diesque# 80 OV. ars 3, 765 turpe iacens mulier multo madefacta Lyaeo FOL. Egl. P I 1 tu solus, Bigoline, #iacens# strauacatus in umbra id. Zan. T 1169 tu solus, Bigoline, #iacens# strauacatus in umbram || VERG. Aen. 3, 624 #resupinus in antro#
______________________________________________________________________________
67 Napoles et Roma, millanum, Jenoua, marcus M2 : Napoles et Roma millanum Jenova marcus. Paz : Napoles & Rome, Milani, genoua, Mantue M1 || leu. interpunxi post Marcus 68 Capitaneus M2Paz : capitanus M1 || rogabant M2Paz : rogabat M1 69 fame M2Paz : hambre M1 71 o miseram hispaniam gritosq ad sidera mandat M1 72 om. M1 || humiliter ni ducatos mille correxi : humiliter nids mille M2 : humiliter ni... mille López : humiliter ducatos mille Paz : †humiliterni† ducatos mille Gil coniecit 73 jactauit & juntam ipsumq rupiße Padillam M1 || junctam PazGil : junctum M2López : juntam M1 74 dictisque M2Paz : factisque M1 75 forsam M2M1 : forsan Paz 76 ad nubila mandat M2Paz : ad sidera fundit M1 78 spensis dixit M2 : pensis dicit M1 : spensis dicit Paz : spendis dicit BAE 79 seruitio pugnans M2Paz : seruicio pugnaße M1 80 et M2Paz : ast M1 || Borachus jacens M2 : uellacus iacens M1 : borrachus jacens Paz 81 assechabat M2Paz : acechabat M1 || posset M2Paz : poßit M1


viernes, 9 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (V)



Uno con barbaza de viejo cabrón remedada,
Cuando en los matorrales se alza al romper tiernas hierbas,
“¡Oh, César Carlos -proclama bien alto- cuánto me debes!”
Y mira el cielo de cara ¡tif, taf! mentiras largando1:                    55
Tú, Plutón, Aqueronte, tú, gran Cérbero2, puedes
Testificar cuántas veces mi alma ofrecí por el César,
Cuántas la arrebaté a vuestras manos; mal grado de Júpiter
En Ocaña3 el primero, y en Sisla4 el segundo de nadie,
Y en El Romeral5 el primero fui, el primero doquiera;                 60
¡Oh, cuántas veces lavé estos miembros de sangre enemiga,
Cuántas fluyó de la tierra sangre de los comuneros,
Y el Rey, el primero, y el Reino sin mí se habrían perdido!
Si no pagas ya, de tí me quejaré dondequiera.
A todos los mares llamado, doblemente pagado                        65
Siempre era. Victorïoso volvía a mis costas natales.









____________
1 Cf. glosario s.v. ‘tif taf’ y ‘sborare’.
2 El hecho de invocar el testimonio de estas entidades infernales mirando el cielo realza la falsedad, aparte de la ignorancia, del personaje. La iunctura de Cerberus ingens aparece tres ocasiones en la Callioperria con coincidencia de sedes metrica vv. 16, 57 y 249.
3 Tras la derrota de Villalar (23 de abril de 1521) la resistencia comunera queda circunscrita a Toledo, de cuya provincia la comarca de Ocaña constituía el núcleo manchego. Allí había establecido su base de operaciones el obispo Acuña contra las incursiones imperiales del prior de San Juan, don Antonio de Zúñiga. Posteriormente, los agentes imperiales consiguieron que Ocaña volviera la espalda a Toledo (cf. J. MIRANDA CALVO, Reflexiones militares sobre las Comunidades de Castilla, ed. Zocodover, Toledo 1984, pp. 65-67).
4 En la Sisla (Toledo) se enfrentaron el obispo Acuña y el prior de San Juan en abril de 1521 (cf. J. PÉREZ, Los comuneros..., p. 77).
5 En marzo de 1521 en El Romeral, cerca de Lillo (Toledo), el prior de San Juan realizó un ataque sorpresa contra el obispo Acuña. Tras violentos combates, el campo quedó para el obispo Acuña aunque sin resultados verdaderamente decisivos (cf. J. MIRANDA CALVO, o.c., p. 65).

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (V)



Hic cum barbaza capronis more vetusti
In dumetis stantis teneras cum rumperet herbas
"O Cesar", clamat, "quantum michi, Carole, debes!"
Celum ore mirat ‘tif taf ’ sborante busias:                               55
"Tu testis Pluton, Acheron, tu, Cerberus ingens,
Esse potes, quotiens animam pro Cesare voui,
Eripui e manibus vestris, inuitoque Joue
In Ocaña primus nullique in Sisla secundus,
Atque in Romerali primus fui, primus vbique;                         60
O quotiens membra hec hostili sanguine laui,
Atque Comunerum tellus cruore manauit,
Et Rex et Regnum sine me priorque periret!
Si modo non pagas, de te quexabor vbique.
Omnibus in vadis quesitus, duple pagatus                              65
Semper eram. Victor patrias voluebam ad oras.






_________________________________________________________________________
52 SIL. 1, 123 #more uetustae# || FOL. Zan. T 1064 qui becchi portat barbam id. Baldus P VI 56-58 qualis caprettus cum sol damatina leuatur. / egrediens stallam materno lacte cibatus. / undique transcurrit: morbezat, saltat in altum ib. T V 362- 364 qualis caprettus quum sol damatina leuatur, / egreditur stallam materno lacte cibatus, / undique discurrit, morbezzat, guizzat in altum ib. XI 263 fert haedi barbam ib. XVIII 136 barba uelut becchi 52-53 IVV. 1, 76 stantem extra pocula caprum 53 OV. fast. 4, 127 nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt || id. met. 15, 14 #teneras# #herbas# || FOL. Egl. P I 2 castroni similis #teneras cum masticat herbas# id. Zan. T 1170 castroni similis #teneras cum mastigat herbas# 54 OV. met. 1, 481 saepe pater #dixit#: "generum #mihi#, filia, #debes#" 55 FOL. Libellus de laudibus Merlini T p. 16 ; id. Baldus P II 167- T II 369 #`tuf taf´ sborrante balotta# || id. Mosch. T II senserat et pauidos mirat in ore deos MART. 5, 55, 4 respicis ore Iouem? 56 VERG. Aen. 5, 789 ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis || ib. 6, 417 Cerberus ... ingens VERGARA Call. 16, 57, 249 #Cerberus ingens# 57 OV. met. 9, 754 #esse potes# 58 OV. met. 7, 335 in manibus uestris uita est || id. fast. 2, 178 inuito... #Iouem# 59 OV. Pont. 2, 2, 88 hac hominum nulli parte secundus erit FOL. Baldus T XVIII 91 uixit et in magica nulli fuit arte #secundus# 61 LVCAN. 8, 315 haec in membra cruente || SIL. 6, 625-626 #sanguine# / hostili || VERG. Aen. 11, 82-83 #sanguine# / colla armosque lauant 62 OV. met. 6, 385 cruor undique manat 63 OV. fast. 6, 593 et caput #et regnum# || STAT. Theb. 10, 583 reddere regna iubent; periit reuerentia regis || LVCAN. 5, 397 inde perit primum quondam ueneranda potestas 64 OV. epist. 3, 5 #si mihi# pauca queri de te dominoque uiroque 66 OV. met. 11, 546 patriae quoque uellet #ad oras# || VERG. Aen. 2, 95 si patrios unquam remeassem uictor ad Argos
___________________________________________________________________________
52 capronis M2Paz : cabronis M1 53 rumperet M2Paz : ruminat M1 54 cesar M2 : cęsar M1 : Caesar Paz || michi M1Paz : mihi M2 55 tif taf sborante correxi cf. FOL. Laudes Merlini T p. 16, Baldus P II 167 et T II 369 : tif taf eborante M2Paz : tiph taph narrando M1 56 leuiter interpunxi ante Cerberus et post ingens : leu. post ingens interpunxit Paz 57 quotiens M2Paz : quoties M1 || cesare M2 : Cęsare M1 : Caesare Paz 58 vestris M2Paz : Jouis M1 || imum punctum adposuit BAE post Joue 61 quotiens M2Paz : quoties M1 || hec hostili M1Gil : hecho stili M2Paz 62 Comunerum tellus cruore M2Paz : Comuneri telum hoc cruore M1 63 alterum et om. M1 || periret M2Paz : perißet M1 65 vadis M2 : modis Paz : terris M1 66 patrias López corr. : patriam M2Paz : primus M1


viernes, 2 de marzo de 2018

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Traducción (IV)



Y resulta posible que hiciera saltarme las tripas1.
Al asunto volvamos, burlas trocando en verdades.
Todo lo que ves, en razón y derecho pasamos,
Pues es de justicia dar freno a los soberbios hispanos;             40
Locos somos en verdad, fanfarrones, malignos.
Unos, chismosos, de la oreja del Rey van colgados:
Fulano culpa a muchos, y a muchos exculpa el mismo,
Y mientras se escusa, a Zutano acusa y acusa a Mengano;
Y a su vez Zutano se escusa, y culpa a Mengano,                     45
Todos echando mil deshonrras contra la fama
Ajena, y, ufanos, en nuestros hechos contar sus mentiras2,
(¡Oh, ojalá hechos de cierto!) y romper ya del César la testa
A mil capitanes contemplarás, a soldados por miles,
Que no tienen camisas, ni tienen calzas3 encima,                     50
Ni la agujeta puede el jubón4 atar con sus cabos.









_____________________
1 Cf. glosario s.v. ‘budellae’.
2 Cf. glosario s.v. ‘busia’.
3 Cf. glosario s.v. ‘calça’.
4 Cf. glosario s.v. ‘agujeta’ y ‘jubon’.

LA MACARRONEA DE JUAN DE VERGARA: Edición crítica (IV)



Et fortasse nostras faceret saltare budellas.
Ad rem boluamus, burlas trocando pro veris.
Omnia que cernis merito jureque passamus,
Hispanis quoniam fas est dare frena superbis;                         40
Nanque sumus lochi, phanpharrones atque maligni.
Susurrones alij pendent a Regis oreja:
Hic culpat multos, multos exculpat et idem,
Et dum se excusat, istum incusat et illum;
Inque vicem iste se excusat, culpat et illum,                            45
Alter in alterius jactantes mille desonrras
Famam, et in nostris factis contare busias,
(O vtinam et factis!) Caesaris iam rumpere testam
Mille capitaneos, soldatos mille videbis,
Qui non camiseas, non calças insuper habent,                         50
Nec agujeta potest cabis attare jubonem.







________________________________________________________________________
37 FOL. Libellus de laudibus Merlini T p. 18 - Baldus T XIII 57 danda sit, haec faceret quandoque #cagare budellas# id. Baldus P III 88 illum poltronem faciam #cagare budellas# id. Egl. P I 18 forsan sufficiens essem #cauare budellas# id. Zan. T 1183 forsan sufficiens essem #strepare budellas# ib. 25 sancta facit saltare foras Agnesa lusertas 40 OV. met. 9, 385 et quoniam mihi fas ad uos incumbere non est ib. 6, 231 frena dabat 42 VERG. Aen. 4, 79 exposcit pendetque iterum narrantis ab ore || ib. 7, 166 #regis ad auris# 43 HOR. sat. 1, 2, 11 respondet. laudatur ab his, culpatur ab illis 44 OV. epist. 2, 77 quod solum excusat, solum miraris #in illo# 45 OV. met. 9, 524-525 culpatque probatque / #inque uicem# 43-45 FOL. Baldus P III 230-233 hic procurator uillanum scortegat illum, / alter eum tutat propter quistare galinas / hic facit accusam, prestum citat ille nodarus id. Baldus T III 268-270 hic procurator uillanum scortegat illum / alter ut acquistet gallinas tutat eundem, / is facit accusam, citat ille, prehenditur iste 46 OV. epist. 3, 11 #alter in alterius iactantes# 47 FOL. Baldus P III 194 uultis ego uideam si uera ista est #bosia#? (in marg. nulla bosia uera est, teste Plutarco) id. Baldus T III 227 uultis ego uideam si uera est ista #busia#? (in marg. "busia" et "bosia", sicut "forca" et "furca", haec autoritas poetis conceditur ad maiorem carminum decorem) ib. P IV 208 in solo flatu dicent tibi mille #bosias# ib. T IV 365 in statu solo dicunt tibi mille #bosias# ib. T VI 202 iurabit coram populo #fecisse bosias# ib. T VI 229 quot Merlinus ego cantando fingo #bosias# id. Zan. T 457 (si tibi porto benum, noli mihi dire #bosias#)? id. Epist. T I 51 nempe tuas poterit cunctas numerare #bosias# ib. T I 61 in solo flatu dicis sex mille #bosias# 48 FOL. Egl. P I 5 ; ib. II 25 ; ib. II 29; id. Zan. T 1173; id. Baldus T II 149 ; ib. XX 363 #rumpere testam#
_____________________________________________________________________________________________
37 fortasse PazLópez : fortare M2 : forte M1 || faceret M2Paz : facient M1 38 boluamus M2M1 : volvamus Paz : boluamos López 39 merito jureq M2 : merito jureque Paz : iure meritoq M1 40 quoniam M1Gil : qm M2 : quum López : qum Paz || fas est M2Paz : durum est M1 41 Namque M2Paz : Nanq M1 || lochi M2Paz : logui M1 || phanpharrones M2Paz : fanfarrones M1 : phampharrones López 42 susurrones M2Paz : susorrones M1 || alij M2M1 : alii Paz 43 exculpat M2Paz : desculpat M1 44 om. M1 || Inq M2 : Inque Paz 47 et om. López 48 et factis M2Paz : et fas sit M1 || Cęsaris M2M1 : Caesaris Paz 49 capitaneos M2Paz : capitanos M1 50 camiseas M2Paz : camisas M1 || calças M1PazGil : calcas M2 51 potest cabis attare M2Paz : possunt calçis atacare M1 || attare : atare López || jubonem : jobonem Torres