CARMINA MACARONICA SELECTA

"Quid contentandum nisi contentamus amigos? / Hoc mihi servitium facias, tu deinde comanda, / nam, giandussa mihi veniat in culmine nasi, / ni pro te posthac Paradisos mille refudem", Baldus, V, 9, 295-298

viernes, 23 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (IX)


 seraphicisque choris gaudet Pater, aethere ab alto
talia respiciens, talique exultat honore;
et pietate Caeli volat vapor almus ad auras                          80
thuris, et aethereos recreant ea cantica ciues.
At non infernae moderator pessimus aulae
Lucifer ista videns contentum suscipit vllum,
sed dolet, et mordens sua vincula dente regañat,
vt soltare queat sese, et peruertere pacem,                         85
tam placitam superis, sanctumque quitare reposum
Iglesiae; bramat ore truci, ceu victus ab hoste
bufat amore carens taurus, per vasta Xaramae
arua ferox, camposue tuos herbosa Tarifa.
Est locus infelix, casa lobrega plena ratonis,               90
plena comadregis, et gordis plena gatazis,
plena camaretis atque vndique cinta varandis,
vndique suspendit longos telaraña tapices,
vndique giferos dat carneceria tumultus,
Vulcanique sonant yunques, vbi harria multas                    95
descargare solet cargas costalibus anchis.





88 ubi tauri ferocissimi
90 descriptio colegioli S<ancti> M<ichaelis>




___________________________________________________________________________

78 VERG. Aen. 7, 25 #aethere ab alto# 80 STAT. silu. 1, 2, 44 #alma per curas# 82 STAT. Theb. 3, 1 #moderator perfidus aulae# 86 VAL. FL. 3, 297 #et placitum hoc superis# 87 SIL. 1, 132 #ore truci# 88 VAL. FL. 3, 405 ...aruaque nigro / uasta... 89 OV. met. 8, 282 ...quanto maiores #herbida# tauros 90 OV. met. 8, 788 #est locus# extremis Scythiae glacilis in oris 95 AETNA 31 #Vulcani# ruere et clausis resonare cauernis
___________________________________________________________________________

78 seraphicus q3 corus B || ethere B 79 exultat BH : resultat Z 80 caeli BH  : coli Z || almus BH : magnus Z 81 aethereos H (ethereos Z)  : caeteros B 82 inferne B 85 se se B 86 quitare reposum ZH : inquietare repossum B 87 iglessiae Z || ceu ZH  : seu B || bictus Z 88 basta Z 89 camposve tuos H : campos vetuos B  : camposbetuos Z || herbosa H : heruossa BZ 90 infoelix Z || cassa B || colegioli S. M' marg. H : coleg S. Mich marg. Z 91 comadragis B || gatacis B 92 atque ZH  : et B || barandis Z 94 giferos ZH  : gifereos B || carneceria ZH  : carniceria B 95 junques BZ


viernes, 16 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Traducción (VIII)



Esta noche gozosa por todo el orbe la Iglesia
celébrala, pero ninguna, empero, con tan grandes himnos,
con tan grande culto, con tamaña piedad de sus hombres,             60
y pompa de sacerdotes, y tantas danzas en coro,
festejar acostumbra la fiesta natal del Tonante,
igual que todo este coro, la reina de las tierras, Sevilla.
¡Oh feliz, oh santo lar, cuán llenos sus templos
de hombres de prez, cuán dulce canta, cuán dulce interpreta         65
este pío coro viril! ¡son cuán dulce canora
flauta da, gime corneta, retumba la chirimía!
¡Con qué mano el órgano toca para los cantantes Villada,
con qué contralto el delicado Guerrero a los cielos
puja, e iguala con su canto a las voces angélicas,                         70
qué chanzonetas1 en chillante garganta los tiples,
y qué estrambotes sonando el bajón atacan a vueltas!
¡Cuánto honor, cuánta paz en sagrado, cuán grande reposo
había en la noche aquella, oh, tamaño silencio del templo,
qué ausencia de ruido, cuán lleno de la quietud sacrosanta           75
todo, cuánto fervor en los hombres, corte del cielo
ésta aparentaba, llena de querubines canoros,







63 Malgrado de las demás.
68 Villada, organista brillantísimo.
69 Guerrero, padre de los cantores2.
73 Ceded escritores romanos, ceded griegos, este verso nuestro es incomparable.





_________________________________________________________________________
1 Montero y Solís indican que "las Actas Capitulares registran una disposición acerca de los oficios de  la Navidad en los mismos términos, maytines, chançonetas (v. 71), que el resumen y la descripción de la celebración en el propio texto del poema: "Mandaron que la noche de navidad a los maytines no aya representación alguna sino solas chançonetas, como el año passado, atento a que assí se dize mejor y an más quietud los dichos maytines" (cf. Ib. p. 653).
2 Montero y Solís señalan que "Pedro de Villada y Alarcón, racionero, aparece como organista titular dela Seo hispalense de 1540 a 1572; el gran polifonista Francisco Guerrero (1527-1599) fue maestro de Capilla de la catedral desde 1555" (cf. Ib. p. 657 n. 56).

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (VIII)



Hanc noctem toto gaudens Ecclesia mundo
concelebrat, sed nulla tamen tam dulcibus himnis,
tam grandi cultu, tanta pietate virorum,                                      60
atque sacerdotum pompa, tantisque choreis
festejare solet festum natale Tonantis,
quam chorus iste tuus, terrarum reyna Seuilla.
O felix, o sancta domus, quam llena verendis
templa viris, quam dulce canit, quam dulce melodit                     65
cantorum chorus iste pius!, quam dulce canora
flauta sonat, corneta gemit, chirimia retumbat!
qua Villada manu cantantibus organa pulsat,
et quo contraltu Guerrerus in aethera dulcis
pujat, et angelicas igualat carmine voces,                                  70
quas chançonetas, chillanti guture tiples,
et quos strambotes repetunt baxone sonante!
Quantus honos, pax quanta sacris, quam magnus in illa
nocte reposus erat, proh, quanta silentia templi,
quam nullus strepitus, quam sancta plena quiete                       75
omnia, quanta viris deuotio, curia caeli
illa videbatur cherubinis plena canoris,






63 caeterarum patientia.
68 Villada organista peritiss<imus>.
69 Guerrerus pater canentium.
72 cedite Romani scriptores, cedite Graij, hic versus n<oster> est incomparabilis.





____________________________________________________________________________

60 LUCAN. 8, 127 #pietate uirorum# 69 LUCAN. 1, 391 fit sonus aut rursus redeuntis #in aethera# siluae 70 DIRAE 1, 1 #carmine uoces# 75 OV. fast. 75 plenaque securae terra quietis erit
____________________________________________________________________________

58 Ecclesia H : ecclessia B  : ecclîa Z 59 tamen tam BH  : tn’ tan Z 62 leuiter interpunxit Z ante natale || Thonantis H 63 tuus BH : totus Z || reina B || caeteris pacientia marg. Z 64 leuiter interpuxi ante quam || quam H (quam Z)  : q3 B 65 templo B || melodijs B 66 q3 dulci B 68 qua Villada BH : quam Villada Z || pulssat ZB || peritiss marg. H : peritissimo marg. Z 69 guerrerus ZB || dulces B 71 guture mss. 72 strambotes BZ : estrambotes H || baxone BH : bajones Z || caedite marg. Z 73 honos ZH : honor B 74 repossus B 77 cherubinis BH : çhirubinis Z

viernes, 9 de noviembre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Traducción (VII)



Muchos mucho reír de tamaño suceso propagan,                        40
puras verdades, y contar correrías nefandas
quiero yo, y revelar lo sacrílego a gente futura,
porque escarmiente el hombre violar las noches sagradas,
mientras lee esto, y tema a los dioses que vengan tal falta,
y que castigar suelen siempre a los guimaros tacaños.                45
Mas calla un pelín, Macarona, mientras linda Camena
da comienzo a esta obra, tú luego sigue cantando.
    Era el tiempo en que el Salvador nuestro del cielo sumo
bajando al seno fecundo de la Virgen sin tacha
hízose hombre, él mismo Dios, en remedio de nuestros              50
pecados, y por conservar del Adán primigenio la estirpe,
y expuesto fue de la luz a los brillos perecederos.
Quiso así nacer, y en cunas llorar bajo altas
cuevas, y sufrir, sin culpa, nuestras empresas.
Esta noche cantan los cielos, ríos, mar, montes,                        55
angélicos coros revoloteando en redor de musgosa
gruta responden, la paz voceando a mortales dolientes.





40 Narración.
45 tacaños, véase Valla, La propiedad de las palabras.
50 Verso contrahecho1.




_____________________________________________________________________________
1 El extenso poema presenta una regularidad general muy marcada; no existen versos holoespondaicos, y el número de holodactílicos es muy reducido (15) respecto al cuerpo general de la macarronea. Por otra parte, algunas irregularidades métricas son claramente intencionales en Pacheco, quien las señala así en apostilla, en clara imitación folenguiana; es tal el caso del v. 50, que es hipométrico, y es señalado en glosa como versus deprauatus.


LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (VII)



Multi multa ferunt de tanto ludicra casu,                                   40
verdades puras, casus contare nefandos
ipse volo, populisque nefas aperire futuris,
vt escarmientet homo noctes violare sacratas,
dum leget haec, timeatque deos, qui talia vengant,
quique solent guimaros semper punire tacaños.                         45
Sed paulum, Macarrona, tace dum linda Camena
incipit hanc obram, tu deinde sequere canendo.
Tempus erat, quo nostra salus de culmine caeli
lapsus intactae foecundam Virginis aluum
factus homo est, Deus ipse, qui nostra piaret                            50
crimina, et antiqui prolem seruaret Adami,
mortalesque fuit in luminis editus auras.
Sic voluit nasci, et cunis vagire sub altis
speluncis, fatumque pati, sine crimine, nostrum.
Hanc noctem cantant caeli, mare, flumina, montes,                   55
angelicique chori circum muscosa volantes
antra canunt, pacemque sonant mortalibus aegris.






40 narratio
45 tacaños vide Vallam de proprietate verborum
50 versus deprauatus




_____________________________________________________________________________

42 OV. met. 15, 559 #aperire futuros# 48 VERG. Aen. 2, 268 #tempus erat quo# || MANIL. 2, 810 #culmine caeli# 50 HOR. sat. 1, 5, 33 #factus homo# 51 SEN. Med. 227-228 ...prolem deum / seruasse... 52 OV. met. 15, 221-222 #auras# / editus... 53 SIL. 15, 702 #sub altus# 55 DIRAE 13 #flumina montes# 57 VERG. Aen. 2, 268 #mortalibus aegris#
_____________________________________________________________________________

40 ludicra H : ludibria BZ || sic marg. laeuo ZH 41 cassus B 42 bolo Z 43 escarmientet H : escarmentet BZ 44 dum leget ZH  : qui legit B || uengant H  : bengant Z  : rengant B 46 Macarrona H quam circum lectionem leuiter interpunxi  : Macharrona Z : Macarona B || tace dum ZH  : tacendum B || Camaena ZH 47  sequere canendo BH : incipe canedo Z 48 quo ZH : qua B 49 lapssus B || intacte B || foecundum B 50 est Deus ipse H (est, Deus ipsse, Z)  : deus ipse deus B 52 fuit ZH  : fuerat B || aeditus BZ 53 et ZH, ante quod leuiter interpunxi  : in B || vagire ZH  : vagiri B 55 hac note B 56 muscosa 'u' scriptam super 'o' prima syllaba praebet B : mus cosa H : Moscosa Z || egris BH

miércoles, 31 de octubre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Traducción (VI)



                       EMPIEZA LA OBRA



Carcajeantes Musas, patronas del vulgo bergante,                         25
que fantásticos hechos sobre macarroneo coturno
cantáis, así como burlas ligeras y juegos donosos,
y que en hablar deleitosas noches a estilo galante
gozáis, en tanto que canta la daifa, y chirla guimara,
sentada en silleta ganando el cairo para su amante,                      30
traedme en recuerdo, o vosotras, aguas del Tagarete,
o bien el tabanco, o bien de las putas puerta de hierro,
o la ribera cercada de jabegueros picaños;
apresurad el paso, y alzad vuestras faldas talares,
y favorecedme cuando a cantar me dispongo suceso                     35
magno, y digno de resonar, diosas, en vuestra trompa,
cómo tres consagrados garzones en noche callada
tres rebozadas de Miguel a las cuevas trajeron,
y allí las cosas que pensar podéis perpetraron.








25 Invocación.
29 Guimara en griego lo que puta en España.
30 ‘cairo’ llamamos al tributo que las prostitutas dan a los gayones, como refiere Prisciano.
31 Tagarete1, como un Tajo chicho fluye cabe las barbacanas de Sevilla, en cuyo lecho las ninfas y musas macarrónidas, según se dice, habitan.
38 tres rebozadas, admirable honestidad de nuestro poeta, quien tratando de asuntos tan vergonzantes tan santamente habla.


___________________________________________________________________________
1 El Tagarete era un arroyo que, hasta mediados del s. XIX, atravesaba parte del casco antiguo de la ciudad de Sevilla, para desembocar en el Guadalquivir junto a la Torre del Oro. Ya es citado en la Sátira de Pacheco como lugar poco recomendable (700-701): "Tirad á Tagarete; andad, fregonas; / Cantad en aquel charco, renacuajos".

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Edición crítica (VI)



              INCIPIT OPVS                                               a


Ridiculae Musae, furfantis numina vulgi,                                    25
quae macharroneo fantastica facta cothurno
cantatis burlasque leues juegosque donosos
et dulces noctes stilo parlare galanti
gaudetis, dum daifa canit, dum guimara chirlat
silleta residens, dum cairum ganat amanti,                               30
esto mei memores, seu vos Tagaretides vndae
siue tabancus habet, seu ferrea porta putarum,
siue xauegueris cercada ribera picañis;
apressurate gradus, faldasque atollite longas,
atque fauete mihi factum cantare paranti                                 35
egregium, vestraque, deae, resonabile trompa,
quo modo tres sancti garzones nocte silenti
tres reboçadas Michaelis in antra tulerunt,
atque ibi fecerunt quae vos pensare potestis.









25 inuocatio
29 guimara grece quod puta hispanice
30 cairum appellamus tributum quod meretrices dant gaionibus vt refert Priscianus.
31 Tagaretus quasi Tagus chicus fluit propter barbacanas Seuillae in cuius alueo Nimphae et Musae Macharronicae, vt fama est, inhabitant.
37 praepositio
38 tres reboçadas, mira nostri poetae honestas qui de rebus tam turpibus agens tam sancte loquitur.





______________________________________________________________________

25 FOLENGO Zan. T 1026 guarda quod hic furfans, furfantum gloria, parlat! 26 FOLENGO Baldus T 1, 1 Phantasia mihi quaedam phantastica venit Baldus V 1, 1 Phantasia mihi plus quam fantastica venit 25-26 FOLENGO Baldus T 1, 6 O Macaroneam musae quae funditis artem Baldus V 1, 6 o macaronaeam Musae quae funditis artem 37 VERG. Aen. 4, 527; 8, 87 #nocte silenti#
______________________________________________________________________

25 Ridicule B || Mussae Z || furfantis om. B || sic marg. laeuo HZ 27 donossos BZ 28 et ZH : quae B || stilo B : stylo Z : estilo H 29 dayfa ZH || Guimarra B || chirlat H : hilat Z : puta B || hispanice marg. H : Hispaniae marg. Z 30 cayrum Z || apellamus marg. H 31 Tagaretides H et edd. Montero et Solís : Tagareydites Z  : Lagaretides B || fagaretus marg. Z || albeo marg. Z || prope marg. Z || Mussae et Nimphae macharronidae marg. Z 33 xauegueris correxi  : xabisequis H : xauissequis Z : xaueguiceis B || Riuera BZ 34 attollite B 35 fabete Z 36 vestre q3 B || leuiter interpunxi circum deae 37 Prepossitio marg. laeuo Z : praepositio H 38 reboçadas H : reuoçadas Z : rebozadas B || tan semel marg. Z || sanctae marg. H

viernes, 26 de octubre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Traducción (V)



No quiero yo convidar a las muchachas monjiles:
   A largas tocas se da puta Camena muy mal.
Graves melindres ¡adiós! Tiene esta dentera peligro:
   Ni una beata esto irá de ingle marchita a leer.
Con los frailes andad de los de repulgo en la cara,                       15
   ascos haciendo marchad, pues de mejor os darán.
Grave discurso me enfada, pero al modo putesco
   más el canto me da, más zapateta placer;
dame placer, agitando en su brazo sonajas, foliosa
   portuguesa al quebrar gráciles lados con don.                          20
Mas leer esto veo que padres severos desean,
   de su seno al calor tiénelo monja de prez.
Aconsejar se acabó, si en algo se peca por esto,
   culpa no del autor, del que lo lee será.









14 Pues tienen las beatas las ingles más húmedas que el resto de las mujeres; por causa de la vecindad de la ubérrima fuente.
15 Sobre los frailes consulta Erasmo en la Moria.
18 Zapateta, nombre por onomatopeya, salido del sonido “tata”, que hacemos con las manos en el zapato saltando.
24 Excusado hábilmente.

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECO: Edición crítica (V)


 Non ego mongiles volo conuidare puellas,
   non facit ad largas puta Camena tocas.
Ite melindre graues, habet haec dentera peligrum:
   Nulla quidem sicco haec ingle beata leget.
Ad frailes andate graues quibus ore repulgus,                     15
   ite asquerosae, nam meliora dabunt.
Me grauis enfadat sermo, sed more putesco
   me lira, me cantus, me çapateta iuuat;
me foliosa iuuat brazo quatiente sonajas
   Portuguesa, leues dum quiebrat arte lados.                     20
Sed video: et patres cupiunt legere ista seueri,
   et reuerenda seno monja calente fouet.
Sed monuisse sat est: siquid peccabitur inde,
   non scribentis culpa, legentis erit.








14 habent enim Beatae ingles caeteris mulieribus humidiores causa vicinitatis vberrimae fontis.
15 de frailibus consule Erasmum in Moria
18 çapateta, nomen per onomatopeiam, fictum ab illo sonitu, tata: quem facimus manibus in çapato saltantes
24 escusatus abilis














__________________________________________________________________________

11 combidare BZ 12 Camaena H 14 sico B || legat Z 15 fraylibus marg. Z 16 asquerosae H : asquerossae Z : asquerosse B 18 me lira ZH : melius B || capateta Z || iuvat H (juuat Z) : tubat B 18 marg.om. H || capato marg. Z 19 foliosa iuvat H (foliossa jubat Z) : fuliossa tubat B || braço H 20 Portuguessa Z || leve H 22 calente ZH : callente B  : caliente edd. Montero et Solís || fovet H et edd. Montero et Solís  (fobet B)  : foret Z 23 peccabitur ZH : peccabiti B 24 excusatus marg. Z

viernes, 19 de octubre de 2018

LA MACARRONEA DE FRANCISCO PACHECHO: Traducción (IV)


Francisco Pacheco, poeta sevillano 
Apología al lector de esta obra 




Más para mí querido que de cagar dulce gana,
ocios, amigo lector, pon en leer esto bien.
Rinde tu sobrecejo y muestra tu frente risueña,
del teatino1 no rígido oído querré.
Con el semblante que sueles farsas mirar placenteras,                   5
y el oído que motes procaces oír,
lee esto de más calidad, si hablar así se me deja,
mas así lo haré, si tu favor me lo das.
Nuestros versos describen daifas de Príapo siervas,
y el burlesco robar de manflotesca mansión.                                10









1 Dulcísimo amor del poeta, en el que superó con mucho a Virgilio y a Homero, como en muchas otras cosas.2
5 Como si dijera “para las orejas de Midas”3.
9 Dícese ‘daifa’ la que se vende por dinero, como si dijera al amante: da y haz.
10 De porqué la putería se llama manflota véase Quintiliano en su libro II de la Retórica.







_________________________________________________________________
1 cf. glosario s.u. teatinus. A partir de aquí, se remite cualquier aclaración léxica al glosario de la presente composición, salvo que se exprese lo contrario en nota al pie de página.
2 Sobre el carácter, origen y tipología de estas glosas véase aquí.

3 Midas, rey de Frigia, falló en contra de Apolo en su disputa musical con Pan (o Marsias), por lo que fue castigado por Apolo con la transformación de sus orejas en unas de asno. Es invocado, pues, aquí por Pacheco como ejemplo proverbial de mal juez en asuntos artisticos.